Een puinwaaier is een waaier van sediment dat uit een dal is gespoeld. Ze zijn ontstaan in het Weichselien. Veel plaatsen rond de stuwwallen van de Veluwe liggen op puinwaaiers.
Waarom liggen dorpen op puinwaaiers?
Boven is het te droog voor landbouw, beneden te nat. Het bos is fijn om dichtbij te hebben voor hout, om je vee te laten grazen, voor de jacht en allerlei nuttige bosproducten zoals paddenstoelen, eikels en honing. Het IJsseldal is ook fijn om dichtbij te hebben voor vis, riet en handel. Je bouwt je huis het liefst niet in het moeras en ook niet hoog op de droge berg, maar dichtbij je landbouwgrond.
Bovendien is het handig om bij de uitgang van een dal je huis te bouwen, tenslotte heb je drinkwater nodig, en dat haal je niet uit een grote enge rivier zoals de IJssel. Bovendien ligt die IJssel niet vast: in de winter is hij breed, in de zomer smal en hij verlegt zijn loop nogal eens. Je sticht je dorp op een veilige plek, ver van het water van de IJssel, aan de rand van een lief beekje. Ook Arnhem, dat nu aan de Rijn ligt, lag oorspronkelijk niet aan de Rijn maar aan de Jansbeek (Sonsbeek).
Maar die dalen voeren niet allemaal water. De meeste wel, maar Rheden, De Steeg, Ellecom, Dieren en Wapenveld liggen bij de uitgang van een droog dal zonder beek. Blijkbaar speelt er nog iets anders mee: een puinwaaier is een stevige ondergrond om een huis op te bouwen.
Synoniemen voor puinwaaier is daluitspoelingswaaier of afspoelingswaaier. In het engels alluvial fan.
De term puinwaaier is het kortst, maar lijkt op puinkegel, en dat is iets anders.
Puinkegel
Een puinkegel is een puinhelling onder een kale berg, ontstaan door een lawine. Een puinkegel is steil. Een puinkegel staat op onze geomorfologische kaart als, schrik niet, hellingafspoelingsglooiing.
Sandr
Een derde begrip dat verwarring zaait is spoelzandwaaier of smeltwaterwaaier: die is uitgestrekter en horizontaler. Die noem ik hier sandr, want ik wordt tureluurs van al die termen die op elkaar lijken. Op een sandr liggen geen grotere plaatsen, wel vliegvelden: een sandr is een stevige horizontale vlakte.
Dus:
Een puinwaaier = afspoelingswaaier = daluitspoelingswaaier.
Een sandr = spoelzandwaaier = smeltwaterwaaier. Meer over sandr in Nederland. Als je googlet op sandr zie je de uitgestrekte sandurs in IJsland en daar komt het woord vandaan.
Een puinkegel = hellingafspoelingsglooiing = een steile puinhelling onder een berg, ontstaan door lawines. Tussen Velp en Dieren liggen er twee. Of dat nou echt lawines zijn geweest…. in elk geval: op de geomorfologische kaart staan die twee stukken als hellingafspoelingsglooiing ingekleurd.
Op de volgende uitsnede komen ze alle drie voor. Een daluitspoelingswaaier is middenbruin (zie bijvoorbeeld rond Eerbeek), het grote roze vlak is een sandr (spoelzandwaaier) en een puinkegel (hellingafspoelingsglooiing) is donkerder bruin (aan weerszijden van Rheden en aan de westkant bij Bennekom en Ede).
