Op deze kaart uit 1629 tekent Nicolaes Van Geelkercken een Kroatenpas en Waterloze Putten der Kroaten. Kroaten op de Veluwe? Of het spoor van een windhoos?
Kijk en puzzel met me mee.
Podcast
Verder in het Nederlands
Meer over deze kaart.
Ik kijk naar het stukje even ten zuiden van Deelen.
Bovenin Deelen, daaronder van links naar rechts de Kroatenpas. In het veld ten zuiden van de Kroatenpas zie ik een verzameling stippen met daarbij: Waterloose putten der Kroaten.
Stel de Kroatenpas is een brede baan waar de Kroaten hebben huisgehouden – er dienden Kroaten in het Spaanse Leger tijdens de 80-jarige oorlog, maar ik vind het ongeloofwaardig dat een leger in een brede baan op heide en zand zo’n ravage aanricht dat je die baan een tiental jaren nog intekent. En wat zouden dan die putten zijn? Sliepen die Kroaten daarin?
Stel de brede baan is de ravage na een windhoos, wat zouden dan die putten zijn? Kuilen van omgewaaide bomen?
Anderen, echte historici, hebben hier ook over nagedacht. Op de grens van Deelen en Reemst ligt de Kompagnieberg die Nicolaes niet intekent maar tijdgenoten wel. Het was de tijd van de 80-jarige oorlog met Spanje. Ik lees dat men denkt dat daar een tijd een legereenheid heeft gelegen die bestond uit Kroaten en die zijn plunderend door het gebied gegaan. De Kroatenpas zou dan te maken hebben met de Inval van de Veluwe in 1629. Dat kan natuurlijk. Die tocht ging van s Hertogenbosch – Boxtel – Groesbeek naar Westervoort en vandaar naar Dieren en Zutphen. Een tweede leger voegde zich daar erbij en trok van Zutphen naar Ede. Dat leger trok plunderend over de Veluwe. Maar waarom gaat de Kroatenpas dan niet via de boerderijen Terlet, Deelen, Kemperbergen en Reemst maar juist door gebied waar niemand woont en dus niets te halen valt? Ik ben niet overtuigd. Ook niet van die Kroaten overigens, want het was een Spaans leger. Van Geelkercken wist dat best want hij heeft meerdere kaarten getekend die refereren naar deze oorlog.
Hoe zou je in een baan van 200 meter een heideveld zo heftig plunderen dat die jaren nog zichtbaar is zodat Nicolaes de baan intekent? Heide groeit weer aan, dus wat was die plundering dan? Waarom zou je een heideveld plunderen? Hoe plunder je eigenlijk een heideveld? Dan plunder je toch de boerderijen?
Ik denk aan een windhoos. In 1674 werd de Dom te Utrecht verwoest door een tornado. De kaart van Nicolaes is van 1629, dus nee, dat kan niet dezelfde zijn, maar er waren dus best heftige tornado’s. Een windhoos zou een spoor moeten kunnen geven, zelfs op een kaal heideveld.
En dan die waterloze putten van de Kroaten. Het woord put associeer ik met een waterput, alleen waren deze dus droog: dat is logisch, daarvoor hadden ze geen tientallen putten hoeven te graven. Als de eerste droog is, zijn ze allemaal droog. Of sliepen ze erin? Groeven ze kuilen, dekten ze die af met takken en heide, en hadden ze zo een armzalig maar toch enigszins beschermd bed? Maar een put is geen kuil, ook in de 17de eeuw was kuil een normaal woord. Een put is smal en diep, een kuil is breed en ondiep. Ik heb geen idee.
Er is nu in elk geval niets meer van te zien want daar ligt vliegveld Deelen en vliegveld Terlet. Dat is jammer, want ik wil altijd in het veld zien wat er nog te zien is. Of niet te zien is: eigenlijk altijd komt er dan wel een slimme (of minder slimme) ingeving in mijn hoofd.
Dan maar achter mijn bureau erheen: ik ga hem intekenen op kaarten: hoe liepen die Kroaten? In 1850 liepen ze zo, en sliepen ze in waterloze putten in de oranje vlek.
Nu in 2025:
Zegt dit iets? Ze liepen door de heide, niet langs de boerderijen, niet door de bossen. Maar ze liepen wel in de buurt van de landbouwenclaves: vlak langs Deelen en Terlet. Hmm.
Op het AHN dan. Ze volgden geen dalen, geen grenzen, liepen bij Terlet ten noorden van de Hoge Waer en namen dus zeker niet de gemakkelijkste route door het dal. We zitten hier in het noorden van het stroomgebied van de Heelsumsebeek bij het Grasdel en het Papendal op de Sandr van Wolfheze.
Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken.
Nee, ik kom hier niet verder mee. Geeft niet, niet alles kan een succes zijn. Ik kom vast wel weer eens iets tegen in het archief dat me verder brengt.
topboektip: Historische atlas NL
https://www.weer.nl/nieuws/2021/valwind-leersum-leverde-een-tweede-schadespoor-op
zomaar even een gedachte……..
er wordt ook verwezen naar de tornado van Rheden (2019)
Ja zeg, kan prima.
Gevonden op https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/de-kroaten-komen
“Deze gevreesde Kroatische troepen trokken in 1634 onder leiding van de Italiaanse legeraanvoerder Ottavio Piccolomini (1599-1656) naar het gebied tussen Rijn en Maas om daar de Spaanse troepen bij te staan in hun strijd tegen de Republiek. Op papier leek de verzorging van het krijgsvolk goed geregeld, maar de praktijk wees – zoals zo vaak – anders uit. Het resultaat? De soldaten namen het heft in eigen hand en gingen in hun levensonderhoud voorzien door de wijde omgeving te plunderen.”
Tja dat kan, maar in de heide valt niet veel te plunderen. Ik vind het ongeloofwaardig klinken dat je hun spoor dan 20 jaar later nog in de heide vindt. Het lijkt me dat je beter dorpen en boerderijen kunt plunderen als je toch bezig bent.
Gevonden op een andere site:
Pas, in oudere vormen pasch / pesch is een afleiding van het Latijnse pascuum = weide. Volgens Lindemans gaat het om een open weiland in woest veld met hier en daar kleine bosjes en bomengroepen, maar is er in enkele gevallen pas of passe = doorgang, toegangsweg, verbindingsgracht in te herkennen. In het gebied van de grote rivieren is ‘pas’ in gebruik in de betekenis van een perceel land met rijen populieren of wilgen bezet.
https://www.tremele.nl/Namen/Veldnamen/velnamen%20index.htm
Bij Heveadorp ligt de Elzenpas. Zou dat daarmee te maken hebben?
zou een stuk grond kunnen zijn omzoomd met Elzen en de Kroatenpas een stuk grond die van de Kroaten is?
Ik heb al eerder overwogen wat over de Kroaten te zeggen. Eerlijk gezegd lijkt het me vrij onwaarschijnlijk dat het over daadwerkelijke personen van Kroatische afkomst gaat.
Hier in de buurt ken ik al twee toponymen die een klankverschuiving hebben ondergaan in mensenheugenis. Bij Oldenzaal ligt bij de doorgraving van het Tankenbergmassief de Koppelboer, dat was de boerderij Kopperboer, en het Haagse Bos aan het einde van Lonneker ontleent zijn naam aan een afscheiding (Hage/Hege), niet aan een rijke Haagse familie die het aangeplant heeft (ofzo).).
Ik kan leuk fabuleren, maar als ze er een paar dagen gebivakkeerd hebben kan het best het Kroatenweitje zijn natuurlijk.
Wat leuk dat je meedenkt. Hier in de omgeving is in elk geval de a en de o altijd een ‘dingetje’. Op oude kaarten van Kempinck lees ik vaak: Caartken aver het geschil etc. In het Arnhems en Wagenings is de a en de o zoiets als noaber in Twente, of naober natuurlijk. Zo is de Sonsbeek in ARnhem een verbastering van de Sint Jansbeek. Ik ga erover nadenken. De grond daar is in elk geval niet zo geschikt voor bieten.
Over de Kroatenpas is via Google veel info te vinden.
Hoi Jan, ook ik kom informatie tegen over de Kroatenpas op internet. Maar ik ben niet overtuigd dat het met een leger te maken had.
Er is geen hard bewijs. Maar een leger lijkt mij waarschijnlijker da⁰n bvb een windhoos En er was oorlog. En er waren huurlingen uit Kroatie in de regio.
Er is inderdaad geen bewijs. Maar ik begrijp niet dat een leger zoveel schade op de heide aanricht dat Nicolaes dat als baan intekent. Terwijl ik me dat bij een windhoos heel goed kan voorstellen. Wie weet vinden we nog eens leen ooggetuigenverslag….
https://nl.wikipedia.org/wiki/Tornado_van_23_augustus_1950.
Het is niet de windhoos van Nicolaes, maar het lijkt er wel op…..
Ja dit lijkt mij echt logisch. Een windhoos richt grote schade aan in een brede baan, en dat wordt dan een lokaal verhaal over Kroaten. Maar toch, open blik voor de andere mogelijkheid: een leger. Maar wat moesten die nou vernielen op de heide?
In 1674 was er een heftige windhoos die een deel van de Dom in Utrecht vernielde.
Oeps heb ik twee cijfers omgedraaid? Maar de kaart van Nicolaes is ouder, dus als het een windhoos is, dan niet die.