Ik gebruik twee kaarten op dit blog die zo op elkaar lijken dat ik ze dus door elkaar heb gebruikt. Ze zijn beide van een stukje Rijn bij Heteren, beide gemaakt door Nicolaes van Geelkercken. Kijk met me mee.

De kaart uit 1635

GA 0124 5128-1632-39

Deze kaart hoort bij een proces over een krib en een zandbank bij Heteren. Dat proces heb ik (nog) niet gelezen en is ook vast niet relevant meer. Ik wil weten: welk stukje Rijn is het? Zowel links als rechts hebben we een goede aanwijzing, dus dat puzzelen we wel uit. Eerst links (= westen): daar staat veer, veerkrib en Natschoos huijs. Dat is het Heterense Veer net ten westen van de A50. Rechts zien we twee nieuwe kribben, een batterij, en een stuk land met de tekst ‘der vrouwen van Doorwerth landerijen‘. Dat is de Doorwerthse hoek. Aan Doorwerthse kant het Koehooft bij het voetveer bij kasteel Doorwerth. Het klopt perfect. Nu is dat dit stukje Rijn:

Driel 2021
Doorwerthse Hoek bij Driel
Driel 2021

De kaart uit 1646

Dan de kaart uit 1646. Die heeft minder gemakkelijkere aanwijzingen.

Links staat Doorwerthse Rijsweerd, en daar onder Heteren met een schets van de kerk. Maar de Doorwerthse Hoek ligt niet bij de kerk in de buurt; als de kaart het deel ten oosten daarvan had weergegeven, was het niet Heteren maar Driel geweest. Hij tekent geen bandijk. Hmm, dit is een lastige puzzel. Rechts zien we Jan Tijsens Rijsweerdt, maar ook dat roept geen aha op. Aan de Doorwerthse kant schrijft hij den krib genamt Veelmueg. Eigenlijk is de enige aanwijzing de noordpijl: de Rijn stroomt zo te zien naar het noordwesten. En hij schrijft bij het middenstuk bovenste einde van de Hetersen Werdt.

Ik leg de twee kaarten neer op de kaart van De Man; in oranje de kaart uit 1635 en in geel de kaart uit 1646:

In 2025:

Ik verdiep me verder in de kaart uit 164, het westelijke stuk. De kaart is gemaakt vanwege de twee kribben aan de zuidoever. Van Geelkercken reageert op het verslag van het werkbezoek door commissarissen van de Rekenkamer. In 1645 meldt die commissie blij dat een krib van de Betuwse zijde was losgeschoten en in het midden van de rivier ligt. Ze willen daar een middelzand van maken en dat dan inpikken. Een topidee vonden ze. Voor premium abonnees voeg ik het verslag uit 1645 toe.

Gelick mede tegens den Heelsemer bergh een paer scheutweechs boven t’ gericht, gesien hebben eene lange cribbe vanden Betusche zijde affgedreven sijnde, ende nu gelegen over langs midden inde reviere rontom met zant bestort, welcke sal dienen bevaeren, en nae apparentie geschaepen een groet sant te sullen worden.

Nicolaes van Geelkercken schrijft:

A is een achter duergeschuerde krib voor aen met sant beworpen maeckende een grote ongelegentheijt voor de scippers;

B is een ander duer geschuerde krib, maeckende deversde insulen van santplaten hoe veel t’ een van t’ ander is met cijffer geteijkent ende met een cruisken onderteijkent.

Nicolaes schrijft op deze kaart dus dat de losgeschoten kribben A en B een grote ongelegentheid maken voor de schippers. Dus hij kijkt niet alleen naar de kansen om zandbanken aan te winnen, (en die dan te verpachten en zo de staatskas te spekken) maar ook naar de gevolgen voor de scheepvaart. Daar lette de commissie van de Rekenkamer nog helemaal niet op.

Dat gedoe van zandbanken aanwinnen om dan te verpachten is het hoofdonderwerp van het boek Zandbanken in de Rijn en ook van de serie voor premium abonnees Zandbanken in de Rijn.

Premium abonnees zien hier de pdf met het verbaal van het werkbezoek naar de Rijn in 1645

Voordelen voor premium abonnees:

  • je steunt mij en mijn blog enorm: niet alleen financieel (dit blog draait op een duur abonnement in wordpress), maar het is inspirerend dat er mensen zijn die dit blog zo waarderen dat ze er geld voor over hebben.
  • je krijgt elke twee weken een extraatje, zoals:
    • de transcriptie van teksten op een kaart;
    • de transcriptie van een archiefstuk over landschap;
    • een fietsroute.
  • je kunt alle boeken en fietsgidsen downloaden als pdf.
  • twee extra series: Zandbanken in de Rijn en het Merckendal

Alle afbeeldingen

  • oude kaart van de rijn bij heteren
  • Doorwerthse Hoek bij Driel


Ontdek meer van landschap lopen

Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.