Boek: Zandbanken in de Rijn

Mijn nieuwste boek Zandbanken in de Rijn gaat over het beheer van de Rijn door de Gelderse Rekenkamer in de 17de eeuw. Het is af en uit!

Het boek is losjes gebaseerd op het cluster De Rijn in de 17de eeuw. Het boek heeft 181 bladzijden waarvan 124 in kleur. Formaat 17 bij 24 cm.

Ik volg een team van commissarissen van de Gelderse Rekenkamer die in 1607 vanuit Arnhem de Rijn afzakten tot Ravenswaaij. Ze bekeken zandplaten (eilanden), zandbanken en kribben. Hun doel was om zoveel mogelijk land voor het Hof van Gelre aan te winnen. Daartoe had Bernard Kempinck in 1603 het Gelders Waterrecht uitgewerkt dat vaststelt van wie welke zandbank was. Als ze om een zandplaat heen kunnen varen, is die van de Rekenkamer. Als een zandbank aangroeit aan land dat al van de Rekenkamer is, is die zandbank dat ook. Ze proberen dit te bevorderen door slim kribben te leggen. Als ze zien dat iemand anders een zandplaat met wilgen heeft bepoot, trekken ze die wilgen eruit en vervangen ze die door eigen wilgen. En zo gaat het maar door: ik heb genoten.

Behalve dit verslag, andere verslagen tussen 1606 en 1669, en de eerste versie van het Gelders Waterrecht, bekijk ik ook een kaartboek van Isaac van Geelkercken uit 1662 en zijn prachtige 10-meterkaart uit 1670. Het kaartboek is lastig te vinden in het Gelders Archief, want zit niet in de Beeldbank (het is als tekstdocument gearchiveerd). In mijn boek geef ik de 7 kaarten uit dit kaartboek die betrekking hebben op ons stuk Rijn bladvullend weer.

Isaac van Geelkercken heeft ook een 10-meter lange kaart van de Rijn gemaakt, de eerste overzichtskaart die ooit gemaakt is. Deze was lange tijd voor de helft niet online te vinden (Overmars stelt in zijn proefschrift dat de kaart 5 meter lang is) maar heb ik terug gevonden. Inmiddels zijn de twee helften beide weer vindbaar.

Ik bekijk ook vele andere kaarten uit de 16de en 17de eeuw. Op vele staat niet meer dan een zandplaat in de Rijn en een boom of hooiberg ter oriëntering. Toch is het me gelukt de kaarten op hun plek te leggen. En telkens weer hoort er een mooi verhaal bij. Over een landmeter die niet verder kan werken omdat het gaat regenen. Over een officier van justitie uit Arnhem die het ongefundeerd vindt dat een gezin dat alles is kwijt geraakt bij een overstroming recht zou hebben op de zandplaat in de rivier waar voorheen hun veld was. Over een kribbe die is losgeschoten en nu fijn midden in de rivier ligt waar achter al een goede zandplaat begint aan te groeien.

De Nederrijn was in de 17de eeuw aan het verzanden: de Waal trok steeds meer water naar zich toe. Aanvankelijk vond de Gelderse Rekenkamer dat juist fijn: zandplaten en zandbanken die droog vielen, kon men verpachten en dat leverde de schatkist geld op. Tussen 1603 en 1670 was het beheer van de Nederrijn gericht op het zoveel mogelijk bevorderen van zandbanken. Dat de bevaarbaarheid slechter werd, vond men geen enkel probleem. Tot 1671, dan komt een team van ingenieurs over uit Amsterdam, Hudde en Huigens, en dan blijkt dat de Waal 90 % van al het water naar zich toetrekt en er nog maar 10% over is voor Nederrijn en IJssel samen. Daar gaat het boeiende proefschrift van Overmars over. Dan is de pret van het zandjepikken voorbij en houdt mijn onderzoek op en eindigt dit boek.

Ik vind het een vermakelijk verhaal wat onderbelicht is gebleven bij de beschrijving van de Rijn in de afgelopen eeuwen. Regelmatig lees ik dat wateringenieurs in de 17de eeuw nog niet zouden hebben begrepen hoe kribben het best gelegd konden worden om de rivier op diepte te houden en de stroom te bevorderen. Maar daar waren ze helemaal niet mee bezig: ze legden de kribben zodat er achter zoveel mogelijk zandbanken ontstonden. Zo vinden ze dat de derde kribbe van links op de volgende kaart twee keer zo lang moet. Ze meten de waterdiepte: van 1 1/2 voet tot 3 voet diep en daar kan hun platbodembootje nog makkelijk doorheen.

Inkijkexemplaar

Zoals al mijn boeken, is ook dit boek veel te duur: 34 euro. Hoe durf ik. Maar hiervan komt slechts 73 cent bij mij terecht. De rest is drukkosten en winkelkosten. Als ik de prijs op 33 euro zet, verdien ik 0 cent per boek. Het is bij elke boekhandel te bestellen, maar het kan ook zo:

Alle afbeeldingen