De verdwenen Koornwaard

De Koornwaard was een grote kronkelwaard ten noorden van de Rijn. Maar de stuw en sluis van Amerongen is erin gemaakt en de rest is afgegraven en nu water. De crossbaan, het golfterrein, de vistrap die nu ten zuiden van de Rijn liggen: allemaal Koornwaard.

Op de routekaart van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen zitten we tussen 17 en 18, op de noordoever van een oude Rijnloop die is opgenomen in het watersportcentrum. De kaart had ik eerst anders getekend, omdat hier nogal wat veranderd is.

1607

Premium inhoud

Hoe kan de Koornwaard verdwijnen?

Als we ons onderzoek in 1925 hadden gedaan, was de Koornwaard op de noordoever onmiskenbaar een duidelijke bocht op onze tocht, kwam daarna de bocht op de zuidoever van de Gravenbol en tenslotte op de noordoever de Lunenburgerwaard. Maar in 2021 is dat anders. De Koornwaard is nu grotendeels water. De stuw en sluis van Amerongen liggen erin, en het zuidelijke deel van de Koornwaard is opgegaan in het watersportcentrum bij Maurik, net als de oude Rijn overigens. Ter verduidelijking drie uitsnedes uit topotijdreis, voor en na het maken van de stuw met sluis. De blauwe hoekjes laten zien dat ik telkens hetzelfde stukje knip.

In 1970 zijn de sluis en stuw af, en ligt de Koornwaard als een eiland in de Rijn.

Vanaf 1976 verandert de kaart. De bovenmond van de oude Rijnbocht wordt dichtgegooid, en het afgraven van de Koornwaard begint. In 2021 is de Koornwaard grotendeels water.

Dit watersportgebied trekt veel mensen, helemaal prima dus – ik heb er ook wel eens gekampeerd met de kinderen, kwartiertje rijden en de vakantie kon beginnen.

De Koornwaard op oude kaarten

1670 De 10-meterkaart

Van Geelkercken noemt dit de Suilenseweerd, de waard van Zuilen dus. Dat was de familie die in huis Natewisch woonde – dat huis bestaat nog. Zij bezaten blijkbaar deze hele waard.

Aan het water tekent hij een rij duinen en huis ‘Op de duinen’. Den Duinen staat in 1970 nog op de kaart. Nu is dat een evenementenlocatie met onder andere een crossbaan door de duinen, zie de kaart uit 2021 – of fiets er even heen.

1692 – Passavant

Deze kaart uit 1692 is van G. Passavant en had ik bij bocht 17 laten zien vanwege de veerpont bij Maurik, maar het grootste deel is de Koornwaard. Ik leg de kaart op topotijdreis 1850. In roze de vier waarden die hij intekent. De gele lijn is de Bax, die op een serie kaarten uit 1623 uitgebreid getekend wordt.

en nu in 2021:

Een kaart van de verdwenen Koornwaard dus. Ook Passavant tekent het huis Aan den Duinen, en noemt het een veerhuis. Ha, dat het veerhuis aan de overkant van Maurik dus. Het is nu evenementenlokatie + crossbaan. En zo worden die duinen steeds lager.

De kaart van Reuvens uit 1870

Reuvens beeldt in zijn kaartboek van de Rijn uit 1870 de Koornwaard af op kaart 36.

Hij tekent bij een huis aan de bandijk een blokje met kruis – dat is een bout in een muur en die zit er misschien nog wel maar waar? – en in de Koornwaard een stenen sluis, het huis Den Duine, en een paar strangen. De grens tussen Amerongen en Wijk bij Duurstede ligt bij de schaardijk, daar tekent hij een strekdam De Duinekrib, en bij de dijk een dijkmagazijn.

Hij tekent ook een stenen sluis, en die lokaliseer ik hier ergens in het rode rondje:

Fietsen en lopen

Laten we eens kijken wat we terug kunnen vinden van de kaart van Reuvens. Dat is niet veel.

Op drie plekken kan ik de verdwenen Koornwaard in.

Ten eerste bij het watersportcentrum

Eerst ga ik naast de camping op de bodem van de Oude Rijn staan en kijk naar de Koornwaard.

Daarna steek ik bij het pannekoekenhuis deze oude Rijn over en fiets de Koornwaard in. Vattenfall heeft een electriciteitscentrale bij de stuw die bijna 7000 huishoudens van electriciteit voorziet.

Ook ligt hier een prachtige vispassage met 24 bakken.

Ik fiets door naar de plek van De Duinen, nu een evenementenlocatie en crossbaan. Zucht, heb je een uniek stukje rivierduinen, en dan maak je daar een crossbaan van. Op het AHN is weinig duin meer te zien: weggecrosst.

Ten tweede bij de stuw van Amerongen

Op de noordoever ligt de sluis en stuw van Amerongen in de Koornwaard. De sluis van Amerongen is een dubbele: bij lange boten wordt de hele sluis gebruikt, bij kortere de helft. Dat scheelt water natuurlijk. Aan de bandijk – de Lekkendijk – staat een mooi dijkmagazijn annex woonhuis. Ook staat daar een rijtje zestiger jaren huizen voor het personeel van de stuw-sluis. Een vervreemdende ervaring zo midden in het open land. Achter die huizen ligt nog een oud stuk kronkelige dijk. Er ligt ook aan deze kant een vistrap.

De derde ingang bij Gravenbol

Er is nog een derde ingang van de Koornwaard waarbij ik de staart kan bekijken, namelijk aan de noordkant van de Rijn bij het recreatiecentrum De Gravenbol.

Waar hier de Koornwaard eindigt (en ik met mijn fiets eenvoudigweg de oude Rijn kan oversteken om het recreatiegebied de Gravenbol – die hoort bij bocht 19, hoe ingewikkeld kan het zijn – verder te verkennen) maak ik weer een filmpje.

Van de dingen die Reuvens intekent, heb ik niets teruggevonden.

Alle afbeeldingen:

Genoeg over de Koornwaard. We varen door, blijven langs de noordoever varen en gaan naar de Lunenburgerwaard en Wijk bij Duurstede.