Dal 2: Valkenhuizen bij Arnhem

Valkenhuizen is een mooi dal maar het is verknald door Arnhem, de A12 en knooppunt Waterberg. En we kunnen er niet van genieten doordat de bewoners van Valkenhuizen niet zo van wandelaars houden. Ik weet niet zeker of je daar mag lopen – geen bordje gezien – maar als het wel zou mogen, zou Arnhem er een prachtig rondje bij hebben. Maar dat mogen ze dan wel wat beter aangeven, ik voelde me een beetje ongewenst op bezoek.

We zijn in dal 2 van de Serie het Merckendal:

Het Valkenhuizerdal is het rechterdal:

Het dal op het AHN

Hier het hoogteprofiel door het dal – langs de route die een bal zou rollen. Het hoogste punt is bijna 90 m+NAP, het komt in het Merckendal op 40 m+NAP.

Oude bronnen

1645 Nicolaes van Geelkercken

Meer over de schependommenkaarten.

Geeelkercken tekent op zijn kaart van het Schependom van Arnhem Valkenhuizen in, zie het eitje boven de N van Arnhem.

Hij tekent het huis Valckenhuijsen midden tussen landerijen. Ten zuidwesten van het huis zie ik een moeras (de gooreerdgrond van de bodemkaart). Ik verbeeld me dat hij zelfs een watertje tekent naar het noordwesten. Dat klopt perfect.

1721 Elshoff

Valkenhuizen hoorde niet bij Rozendaal, dus Elshoff schenkt er geen aandacht aan in zijn serie over de bezittingen van Rozendaal. Toch staat het afgebeeld als klein eitje rechtsonder in de hoek. Maar ik haal hier geen informatie uit. Of hee, hij tekent het tolhuis langs de weg en dat noemt hij Valkenhuizen; het huis zelf tekent hij niet, en ook geen watertje.

Meer over het kaartboek van Rozendael.

1749 Verbeek

Valkenhuizen staat ook aangegeven op een van de kaarten van Verbeek. Valkenhuizen is het eitje links onder (noorden is rechts). Vergeleken met de landbouwenclave van Terlet rechts op de kaart stelt het niks voor.

Meer over de kaartenserie van Verbeek.

Verbeek tekent geen water noch moeras. Ook het dal tekent hij niet in. Wel tekent hij het tolhuis langs de Apeldoornseweg in – en niet huis Valkenhuizen zelf – verderop meer over het tolhuis.

1848 Van der Aa

Van der Aa noemt Valkenhuizen in zijn Aardrijkskundig Woordenboek.

Hij verwijst naar Het Stadsbosch, en daar vind ik dit:

1850 Valkenhuizen – Weerts

In het archief stuit ik op twee tekeningen van Valkenhuizen. De linker is uit 1850-1860 van Coenraad A. Weerts, de rechter van rond 1910 is anoniem

1910 Stenen Tafel

In een artikel van Van der Ven in De Levende Natuur, 15 augustus 1910, kom ik een foto tegen van het panorama vanaf de Steenen Tafel. Ik wil dezelfde foto nogmaals maken maar daar ben ik nog niet aan toegekomen.

De foto zal zijn gemaakt vanaf de top van de toren. Hier streetview vanaf daar in de buurt naar het noorden richting Valkenhuizen.

1910 Herberg Valkenhuizen

Vroeger was Valkenhuizen een herberg, en deze foto’s uit het archief zijn uit die tijd:

Tolhuis aan de Apeldoornseweg

Bij kilometerpaal nr 1 aan de Apeldoornseweg stond vroeger een tolhuis. We hadden al gezien dat Elshoff en Verbeek een huis aan de Apeldoornseweg intekenen, en niet midden in het eitje van Valkenhuizen. Ik noemde dat een tolhuis, maar misschien is dat niet juist, want op facebook vind ik dit over dat tolhuis:

Het tolhuis is dus gebouwd in 1843 maar misschien stond er daarvoor ook wel iets. Nu is het verdwenen. Ik heb gezocht of ik sporen terug kon vinden en denk ook wel wat gevonden te hebben (rare muurtjes langs de weg zonder enige functie) maar ik weet niet of ik op de juiste plek zoek. Dus laat maar.

Grenspalen

Op de rand van dit dal vlakbij het Stadsbos staat een grenspaal op de grens tussen Arnhem en Rozendaal. In het volgende filmpje zoek ik hem op, plus de RDsteen die daar vlakbij ligt.

Lekker dan, ik verwar oost met west en noord met zuid. Puzzel ze!

Deze grenspaal staat maar een paar honderd meter verwijderd van die uit deel 1, Plagdel. Van Geelkercken, Elshoff en Verbeek hebben ze ingetekend op hun kaarten, en met name bij Verbeek staan deze twee duidelijk ingetekend; scroll maar eens naar boven naar die kaart en zoek de twee streepjes tussen de boompjes op de grens van Rozendaal.

Vroeger stonden er meer grenspalen in dit dal op de grens tussen Arnhem en Rozendaal. Ik lees dit in een artikel van Jolle Baltjes uit Ambacht en Heerlijkheid, het blad van de oudheidkundige vereniging in Rheden (1994, nr 109):

Ik kan deze paal echter niet terugvinden, wat niet betekent dat hij er niet meer is. 200 meter van het viaduct in de berm van het fietspad moet ik zoeken, maar welke kant op? Het artikel is van na de A12, dus hij is er vast nog wel.

Crossbaan, militair oefenterrein, schietbaan

Vroeger was niet alles beter. In het bos waar ik zo fijn in mijn eentje in de natuur met hoogstens wat getsjilp (en auto’s in de verte) en geritsel naar de RDsteen en grenspaal heb gezocht, lag vroeger een crossbaan in een terrein dat de Baggermolen werd genoemd. De open velden aan weerszijden van de Schelmseweg waren een militair oefenterrein. In het bos ten westen van de Apeldoornseweg, naast de manege, lag een schietbaan en munitieterrein van Defensie: het ligt al jaren te wachten op bodemsanering.

Natte plek

Van Geelkercken tekent op zijn kaart van het Schependom een natte plek, en die plek is er nog steeds. Op de vorige AHNuitsnede hier boven zien we hem liggen in het midden bovenaan tegen de rand: donkerblauw met lijntjes erin. Dat zijn rabatten, een poging om de plek droger te maken zodat je er bomen kan kweken. Ik ben gaan kijken en zie een geul met water en een duiker. Het water stroomt naar het noorden richting knooppunt de Waterberg. Daar ligt in de zuidoosthoek een vijver, dus het klopt allemaal weer als een bus.

Nog veel meer

Het dal van Valkenhuizen is groter dan ik eerst had gedacht. Ik had niet gezien dat het zover naar het zuiden doorloopt; Arnhem dringt ver dit dal in. Ik besef dat de Watertoren en Stenen Tafel op de rand staan, dat Moscowa deels erin ligt, evenals Monnikhuizen, de buurt Saksen Weimar en het sportpark.

Galgenberg, Moscowa en Maqbara Rawdah

De Galgenberg ligt op de rand van het Valkenhuizerdel.

Is het toeval dat begraafplaats Moscowa rond de Galgenberg is gesitueerd? Ik weet het niet. Een deel van Moscowa is islamitisch (er is ook een Joods en Katholiek deel), maar op het open veld ten noorden van de A12, waar we op onze wandeling langskomen, komt een nieuwe Islamitische Begraafplaats. Maqbara Rawdah Al Moslimin Arnhem.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Alle afbeeldingen