Schokland

Schokland

Het eiland Schokland is bij het droogleggen van de Noordoostpolder mee ingepolderd. Een eiland op het droge.

De bewoning heeft een lange geschiedenis, met twee dorpen: Emmeloord en Ens. Emmeloorders waren katholiek, hoorden bij Amsterdam en spraken een dialect als Urk; Ensers waren protestant, hoorden bij Overijssel en spraken een dialect als Huizen. Tussen de twee dorpen lag een smalle loopplank. Kun je het je voorstellen? Twee volledig apart van elkaar levende gemeenschappen op dit kleine eilandje. Protestantse kinderen mochten niet omgaan met de katholieke. En al zeker niet gemengd kinderen krijgen.

De kern van Schokland is een keileembult in de Urker-ijsrand, wat een zelfbedachte naam is voor het rijtje keileembulten, Urk – Tollebeek – Schokland en Vollenhove, die ten zuiden van de Gaasterland-ijsrand liggen. In het artikel over Urk schrijf ik meer over deze hypothese. De keileembult van Schokland is nu het Schokkerbos – zo meer daarover. Op deze uitsnede is het het kleinste vlekje van de vier rode vlakjes.

Op de volgende boring is oranje het keileem: het ligt vlak onder geel (zand) en groen (veen).

Het keileem lag onder water, en daartegenaan bleef zand liggen, en daarop ging veen groeien en zo ontstond dit veeneiland. Dat wil zeggen, in de Middeleeuwen zat het aan Overijssel vast, niks eiland, gewoon land. Maar dat veen sloeg steeds meer weg. Zo werd het eerst een eiland, en dat kromp verder. Mensen wierpen terpen op, maar uiteindelijk is in 1859 besloten om het eiland te ontruimen.

Het schilderij is van Koekoek Jr. We kijken naar het noorden. Op de voorgrond de Zuiderbuurt, en op de achtergrond de kerk van Middelbuurt, die in 1834 werd gebouwd ter vervanging van de kerk op de zuidpunt. Het is een waterstaatskerk en hij staat er nog. Zie de volgende foto van streetview.

Trouwe lezers hadden vast al begrepen dat ik bezig ben met het plannen van een fietsvakantie in en rond de Noordoostpolder. De artikelen van de laatste weken over Urk, Blokzijl, Kraggenburg zijn ter voorbereiding. Na mijn vakantie zal ik de streetview foto's vervangen door zelfgemaakte foto's.

Tegenwoordig ligt het eiland in de polder en is het Unesco werelderfgoed. Er zijn nog verschillende restanten van oude terpen, bewoning en kerken. Er staan vier ontginningsboerderijen.

Op deze luchtfoto uit 1933 (publiek domein) kijken we naar het zuiden. Rechts op de achtergrond zien we in het water een lange dam: dat is die van de IJssel bij Kampen, het Keteldiep. Ooh wat een mooie delta maakt de IJssel! Terug naar Schokland. Vooraan de haven en vuurtorens bij het voormalige Emmeloord. Het bosje op tweederde naar rechts is de Middelbuurt waar de kerk staat. Op de kaap lag Zuiderbuurt, dat is de voorgrond op het schilderij van Koekkoek. Op het verste puntje = zuiden staat de rest van de oude kerk van Ens. Daarvan kun je de fundamenten bekijken.

Alle bewoning was dus aan de oostkant van het eiland. Hoger? MInder wind? MInder kans op overstroming? Betere kust om een haven te maken? De haven van Emmeloord ligt er nog net zo.

Doordat het waterpeil in de NOP ten behoeve van de landbouw steeds lager wordt gezet, klinkt het veen van Schokland verder in. Sinds het begin van de NOP is het eiland 1,50 meter gezakt. Om verder wegzakken te voorkomen, heeft het rijk de boeren rond het eiland uitgekocht of is er op een andere manier een tegemoetkoming bedacht opdat die gronden nat blijven. Boeren kunnen dat land als hooiland gebruiken en verder is het een paradijs voor plant en dier.

Op deze kaart uit 1986 zien we dat de gronden rond het eiland nog akkerbouw zijn (wit). De keileembult is bos.

En nu zien we rondom het eiland een brede strook gras (geel) en ook het eiland zelf is bijna helemaal gras:

Het Schokkerbos

De keileembult in het noorden van Schokland, met naast keileem ook klei en veen, is niet geschikt voor landbouw, en hier is het Schokkerbos aangelegd. Dit is geen ongerept stukje natuur dat zichzelf heeft gemaakt (zoals de Oostvaardersplassen) maar een strikt geplande plantage. Maar tijden en inzichten veranderen, en nu is het een steeds wilder wordend bos waar vele planten en dieren hun eigen weg naartoe hebben gevonden. De natuur is zo sterk als we die zijn gang laten gaan.

AHN

Tenslotte het eiland op het AHN. Prachtig, maar verrassender vind ik hoever de IJsseldelta doordringt de Noordoostpolder in.

Ik ben nog niet helemaal tevreden en zoek in het Gelders Archief op Schokland. Dat klinkt onlogisch, want Schokland is niet Gelders, maar ik ben het meest thuis in dat archief. Ik stuit op een regest (samenvatting) van een acte uit 1408 over twee leengoederen op Schokland: Delff en Emelwairde. Emelwairde = Emelwaard = Emmeloord. Delf = een grift. De leengoederen zijn van de Vrouwe van Voorst.

149 Willem, paltsgraaf op den Rijn, graaf van Holland etc., doet uitspraak in een geschil tussen heer Otte van Asperen, heer van Voirst optredend voor zijn vrouw Johanna, vrouwe van Voerst en Keppel ter eenre, en heer Dirc van Zwyeten, ridder, ter andere zijde, betreffende de leengoederen geheten die Delff en half Emelwairde, ten zuiden van de kerk gelegen, en wijst deze leengoederen toe aan de vrouwe van Voirst, gelijk haar voorvaders daarmede beleend waren

Tip: een boek dat past in de sfeer van dit blog, over een Engelsman die in de 19de eeuw over de Zuiderzee vaart en schrijft over de dorpen langs de kust en eilanden – dus ook Schokland: Wereldzee in de polder.

leeg

Alle afbeeldingen