Dal 6: Warnsborn, zijdal van de Heelsumsebeek

Warnsborn ligt in het stroomgebied van de Heelsumsebeek; het is een watervoerend zijdal van de droge bovenloop.

Op de stafkaart van de serie Het Merckendal is Warnsborn dal 6.

Sommigen vinden het opvallend dat de beek naar het noorden stroomt. Maar we zitten hier op de noordhelling van de ARnhemse Heuvelrug, dus zo raar is dat niet.

Zijn we nu aan het eerste watervoerende dal aangekomen? Eigenlijk niet: ook bij Valkenhuizen en Cluijs welde water op. Bij Valkenhuizen is de kwelplek zichtbaar, bij Cluijs liggen twee watervoerende sprengen op de helling van de Waterberg, maar Warnsborn is het eerste dal met een heuse stromende beek. Hier is dan ook een prachtig landgoed ontwikkeld vol waterpartijen. Het dal in detail op het AHN:

Warnsborn staat al op de oudste kaart van dit gebied van Sgrooten als Walsborn: een beek met een ven, een boerderij en een kruispunt.

Nicolaes van Geelkercken tekent het in 1645 als landbouwenclave met twee boerderijen, Hoog en Laag Erf. Het is wel vreemd dat de kenmerkende bodem van een landbouwenclave (= enkeerdgrond) ontbreekt.

Het hoogste punt is de Menthenberg die met 75 meter 1 meter hoger is dan Hoogkamp. In minder dan 3 km dalen we 50 meter af naar de bodem van het Merckendal bij Kleine Kweek. Het profiel is typisch voor de zuidelijke dalen die van de stuwwal afkomen: steil, kort en zonder vlak stuk aan het eind.

Beek op Warnsborn

Door het dal stroomt de Beek op Warnsborn, waarvan de bovenloop een gegraven spreng is, de middenloop een molengoot en de benedenloop een verlegde min of meer natuurlijke beek.

Ontwikkeling landgoed

Van Hugenpoth, de nieuwe eigenaar van Warnsborn rond 1800, maakt van de oude landbouwenclave een landgoed waarbij hij de beek gebruikt voor heerlijk geknutsel. Hij behoudt de twee boerderijen en voegt het grote huis toe. Dat de Schelmseweg door zijn landgoed loopt, vindt hij minder leuk. In die tijd moet de rechte nieuwe Schelmseweg zijn ontstaan ten zuiden van Warnsborn en Bakenberg. De Oude Schelmseweg sluit hij af. Hier liep de oude Schelmseweg door zijn prachtige grasveld en beek: ja dat kan niet natuurlijk.

1848 Van der Aa

Van der Aa schrijft in deel 12 van zijn Aardrijkskundig Woordenboek over Warnsborn:

1856 De cirkel

Op topotijdreis 1856 zien we de nieuwe aanleg van de cirkel, de ronde laan die nu zo kenmerkend is. Het oude Wasborn ligt daar dus in.

1879 Warnsborn en Hoog Erf

Dit is een mooie plattegrond van het landgoed Warnsborn en aansluitend Hoge Erf. Ik wil nog steeds deze kaart in het veld bekijken: wat is er nog en wat niet?

Op deze kaart is het landgoed klaar. De ronde weg – de cirkel – de waterwerken, wegen en beplanting staat erop aangegeven. Evenals het huis en bijbehorende gebouwen. Inmiddels ligt de sprengkop hoog op de stuwwal.

De leemkuil

Volgens een website van Arnhem liggen er twee leemkuilen in de gemeente. Als dat waar is – maar ik ben niet overtuigd – ken ik ze allebei: de eerste kwamen we tegen op de Waterberg, en hier bij Hoog Erf ligt er ook eentje. Het huis naast de kuil heet De Leemkuil.

De naam Warnsborn

Vaak lees ik dat Warnsborn komt van Waterborn, en dat Van Geelkercken in 1645 Wasborn schrijft, wijst in die richting. Wasserborn of zo. Maar Sgrooten schrijft in 1570 Walsborn, en in het regest uit 1441 staat Warnsborne. Dus ik weet het niet.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Alle afbeeldingen: