Anno 1575: Culemborg, de Lek en de Meer

Culemborg ligt op de zuidoever van de Lek in een buitenbocht met een steile oever. Dat lijkt ideaal voor een haven, maar toch verzandde hij.

De verzanding

Veel Nederlandse steden liggen in een buitenbocht van een rivier, want dan kun je langs de steile hoge oever een haven maken. Zo ook Culemborg. Maar de haven van Culemborg verzandt in de 16de eeuw en er liggen zandbanken in deze buitenbocht. Hoe kan dat? Dat is tegen de theorie over meanderende rivieren: buitenbochten behoren steeds groter te worden en binnenbochten horen aan te groeien.

Deze verzanding zien we goed op deze kaart uit 1575.

We zien onderaan Culemborg met voor de stad in de Lek een zandbank met een kil tussen de zandbank en de stad. Deze kil is gegraven in 1558 om zo een kanaal langs de haven te maken- met de naam de Kleine Lek – maar uiteindelijk is dat niet gelukt. De zandbank is aan de oever vast gegroeid.

Het bovenste deel van deze middelwaard is nu de Lazaruswaard (genoemd naar een huis voor lepralijders) en het benedenste deel is de Baarsemwaard.

Hoe kan dat nou, een buitenbocht die dichtslibt? Daar verbaas ik me over. Op bovenstaande kaart zien we ook dat de binnenbocht, de Steenwaard, niet echt aangroeit – hij lijkt eerder af te kalven; hoe zit dit?

Terwijl ik wat heen en weer blader door het archief van de Heren van Culemborg om meer over de Meer te weten te komen – niks gevonden – stuit ik op de memorie uit 1558 met een het voorstel om de zandbank die voor de stad ligt door te graven. Kijk, dit is het begin, en ik vind dit goed leesbaar.

---

---

Verder met het openbare blog.

Culemborg aan de Meer

Culemborg ligt, typisch Nederlands, bij de monding van een riviertje in een rivier, namelijk bij de monding van de Meer in de Lek. De Meer kronkelde door de stad, voorzag de gracht van vers water en mondde uit in de Lek. Zo’n klein riviertje is veel fijner om in te badderen, je was in te doen en drinkwater uit te putten dan zo’n enge rivier. Net zoals Arnhem aan de St Jansbeek ligt en niet aan de Rijn. En Oosterbeek niet, Wageningen niet, Rhenen niet: blijkbaar was het niet zo prettig aan de grote onvoorspelbare rivier.

Maar de Lek kwam steeds hoger te liggen na het maken van de bandijken in de 13de eeuw en na het afdammen van de Rijn bij Wijk bij Duurstede. Zoals bij de meeste watertjes in laag Nederland, is de stroomrichting omgedraaid, en nu stroomt de Meer naar de Linge. Zou dat de oorzaak kunnen zijn van de verzanding? Dat de Meer de bocht niet meer doorspoelt?

Culemborg zou wel iets trotser kunnen zijn op de Meer: mooie hekwerken met de naam van de beek erin, zoals Renkum heeft gedaan, zou Culemborg niet misstaan.

De Meer

Ik lees dat de naam de Meer wordt gebruikt voor het riviertje bij Culemborg vanaf de Nieuwe Brug, de kruising even ten westen van de plas De Molenkampen ca midden op volgende uitsnede. Verder heet de westelijke tak de Bisschopsgraaf en de oostelijke langs de Hennisgraaf is naamloos. Om die naamloze gaat het.

De Hennisdijk volgt kronkels van een rivierloop, en die kronkels kunnen we op bovenstaande uitsnede prachtig volgen bijna tot Buurmalsen. Op deze kaart van Buren uit 1644 wordt het water langs de Hennisdijk nog een eind verder De Groote Meijr genoemd. Dus ik vermoed dat de Hennisdijk langs de Meer is gelegd.

Bovendien is de Hennisdijk de grens tussen Buren en Culemborg, en zo’n grens werd vroeger vaak midden door een beek gelegd. Ik vermoed dat de Meer steeds minder water te verwerken kreeg, want uiteindelijk draaide de stroomrichting zich om en stroomde alles naar de Linge. Is dat de reden van de verzanding van de haven van Culemborg? Hij spoelde niet meer door? Dat zou kunnen.

Deze schets uit 1605 laat de route zien van Buren naar Culemborg. Het Gelders archief noemt het ‘de watergangen van Buren naar Culemborg’: daar moet de Meer dus opstaan. Hoe ik ook puzzel, ik kan de route niet terugvinden op de huidige kaart. Bovendien staat er geen Meer ingetekend. Ik ben super eigenwijs en heb de indruk dat dit om wegen gaat. De schets heet ‘dit is die vaert binnenslants van Bueren naer Culenborg toe’, en ik denk Varen = Fahren = rijden. En ja hoor, dan valt er best een logische route uit te halen.

1555 Stadskaart van Van Deventer

Ik vind de stadskaarten van Van Deventer altijd zo super omdat hij de steden zo duidelijk in het landschap legt. Maar Culemborg is een uitzondering. Is die kaart niet af? Wel tekent hij duidelijk de drie delen van de stad: van de Lek af eerst Havendijk, Culenburch en Nieuwport. Nieuwport = Nieuwstad, zo lees ik op Wikipedia, werd in 1390 bij de stad getrokken en was daarvoor het dorp Lanxmeer. Ha, dat betekent natuurlijk Langs de Meer… Havendijk was de schipperswijk. De drie delen werden samen ommuurd, vandaar dat de stad zo merkwaardig de uiterwaarden instulpt.

Maar geen Meer.

De poort die de oorspronkelijke stad in het zuiden afsloot, de Lanxmeerpoort, ligt sindsdien midden in de stad en heet nu de Binnenpoort. Hoe ironisch dat deze poort de enige is die er nog is.

De binnenstad aan de Meer

De gracht is de vergraven Meer (net als in Amsterdam de gracht de vergraven Amstel is). Hij is 8-vormig. Ik lees dat de Zandstraat in het dorp Lanxmeer is ontstaan op de zanderige hoge stroomrug van de Meer. Ik puzzel op de oude loop van de Meer. Het lijkt me dat de benedenloop eerst een eind mee stroomde met de rivier (net als de beken bij Oosterbeek en Renkum doen) en dat Culemborg op de oostoever van de Meer ligt. Ten westen van de oude stad ligt buitendijks een oude haven, nu een waterplas die zich blijft vullen met kwelwater. Dat zien we ook op de 10-meterkaart: de haven is met een geul verbonden met de Lek, en die geul verzandt niet, dus verzamelt kwelwater, en dat kan goed de Meer zijn.

Nu is dat zo:

Ik geniet van de oude stad en van de details in de oude gebouwen.

Ik zie ook nog een peilsteen op de derde foto van deze serie (onderaan, half in de schaduw). In een folder over Culemborg staat dat dit de hoogte van een overstroming aangeeft, maar dat is niet zo: het zijn hulpjes voor landmeters.

Maar heb ik nou antwoord op mijn vraag? Heeft deze leuke puzzelavond wat opgeleverd? Waarom verzandde deze buitenbocht? Ik denk omdat de Meer steeds minder water aanvoerde. Iemand een beter idee?

Alle afbeeldingen