Het Valleikanaal door de Gelderse Vallei kent een eeuwenlange voorgeschiedenis. Lees en kijk met me mee en blader door de boeiende geschiedenis van dit mooie kanaal.
Dit onderwerp is me aangereikt door lezer H uit Nijkerk. Dank! Ook een idee voor een artikel waarop ik fijn kan puzzelen? Mail me gerust.
1165 Een kanaal door de Nude
Sommigen beginnen met de geschiedenis van het Valleikanaal bij een charter uit 1165 over een kanaal door de Nude. Maar volgens mij gaat dit niet over de Nude tussen Wageningen en Rhenen maar over de Neude in Utrecht. Daar heb ik al eens een artikel over geschreven: 1165 grift door de Nude of Neude?
1500 Het plan van Hertog Karel van Gelre
Rond 1500 had Hertog Karel van Gelre vergevorderde plannen om een kanaal te graven tussen Wageningen en Nijkerk: van de Rijn naar de Zuiderzee dus. Hij was zelfs al begonnen te graven. Karel was van Gelre, over Utrecht had hij niets te vertellen, dus zijn kanaal liep door Gelderland.
Waar begin je een kanaal te graven? Beneden natuurlijk, als laatste breek je dan de hoogst gelegen dam door en dan stroomt je kanaal vol water. Dus Karel was in Nijkerk begonnen. Maar het project stokt. Sgrooten tekent op zijn kaart van de Veluwe het al gegraven stukje in en noemt het Der Nieu Rhijn. Hee, bij kasteel Hulkenstein schrijft hij ‘destruc’: dat was al verwoest dus.
In het Gelders Archief vind ik een stuk dat gaat over het graven van dit kanaal. Enkele boeren zijn in Nijkerk begonnen te graven en de rentmeester betaalt ze uit. Voor premium abonnees mijn transcriptie van dit stuk uit 1498. Leuk: er staan bekende namen in zoals Nekkevelde en de Wielbeek. Maar ook verdwenen namen zoals Slangengoed, Schillink en de Koelwagensbeek. Had die familie een koelwagen in 1498? Nee, oe = oo. Een steenkoolwagen?
Voor wie een nieuwe hobby zoekt, hier staat:
Voerts over Koelwagens beeck.
Ten sevenden gegraven teijndens van Koelwagens erff III verdel mergens lants dat selve getransportiert met segel ende brief.
Het openbare blog gaat verder onder dit blokje.
Premium abonnees zien hier een pdf van een stuk uit 1498 over dit kanaal
1630 Het plan van Nicolaes van Geelkercken
In de 17de eeuw pakt men het plan weer op. Het eerste serieuze plan maakt Nicolaes van Geelkercken rond 1630. Hij gaat het veld in, meet en rekent, tekent een schets en schrijft een verbaal.
Dat verbaal kan ik niet vinden, maar zijn plan is toch niet doorgegaan.
1664 Het plan van Isaac van Geelkercken
Zijn zoon Isaac doet het overnieuw rond 1664. Hij tekent kaarten die ik niet kan vinden in de archieven (hoewel ik de archiefnummers heb: Bodel Nijenhuis 11-88, 11-89, en 11-90 – iemand anders meer succes?) Maar ik vind wel deze en die hoort ook bij deze serie.
Het noorden is rechts, links zie je nog net twee veenwijken van Veenendaal, en rechts zie je het kanaal van Nijkerk naar de Zuiderzee.
De tekst rechts op de kaart:
Caerte naden oogenschijn ende tot een narickeninghe vant verbael. Door versoeck vande Geldersche ende Stichtse Veenraden in Maert to 1663 gemackt, waer in allenich aen geweesen wort de plaessen daer het Waeterpas door de leeghste plaetssen, tusschen de Geldersse ende Stichtse veenen tot Nieukerck genoemen is. Als op die tijt geen reghte opmerckinge van de groote lenghte noch situatie te kunnen neemen na de maete.
Onderaan een lengteprofiel.
Isaac tekent hierop niet een lijn die een kanaal weergeeft, maar hij stelt in het verbaal – dat ik gelezen heb en bijvoeg voor premium abonnees – dat het kanaal door de laagste plaatsen gegraven moet worden, en dat is op deze kaart de groene baan. Die laagste plaatsen worden zo beter ontwaterd en kunnen voor landbouw geschikt worden gemaakt.
Links eindigt de kaart in Veenendaal, dus vermoedelijk is een stukje kaart verdwenen. Van het zuidelijke stuk heeft hij ook deze kaart gemaakt, waarop hij het kanaal met een rode lijn heeft ingetekend.
Het plan gaat niet door. Met name vanuit Holland komen bezwaren. Men vreest daar vooral dat de Rijn teveel water aan het kanaal verliest en droogvalt. Utrecht vreest bovendien handelsverlies als schepen via het nieuwe kanaal tussen Arnhem en Amsterdam gaan varen. Beide vrezen lijken mij wel gegrond.
Isaac van Geelkercken legt in zijn verbaal uit dat een bevaarbaar kanaal wel heel iets anders is dan een waterlossing. Een afwateringskanaal om de waterproblemen in het Binnenveld en de afgegraven venen de baas te worden, is veel kleiner – maar dan hoef je ook niet bij de Rijn te beginnen, dus hij heeft wel degelijk bijbedoelingen ….
Abonneer je om toegang te krijgen
Bekijk meer over deze inhoud door je vandaag nog te abonneren.
Het Valleikanaal in de 20ste eeuw
Uiteindelijk komt er pas in de 20ste eeuw een kanaal, dat uitsluitend bedoeld is voor de afwatering van dit gebied. Maar het begint wel aan de Rijn. Hoezo? Nou, er moet wel water in komen natuurlijk. Dus het Valleikanaal wordt gevuld bij de sluis onder de Grebbe. En de oorlogen tussen Utrecht en Gelderland zijn inmiddels bijgelegd: het kanaal loopt helemaal door Utrecht. Het Gelderse afwateringsprobleem is opgelost.
Ligt het kanaal uit 1500 er nog?
Is er nog iets te zien van het kanaal dat men rond 1500 had gegraven? Jazeker! Eerst even kijken op Topotijdreis-1900:
Het gaat om de schuine baan bij Holk en ten zuiden daarvan. De Nieuwe Rijn heet het. Het gaat dwars door velden van boeren en die hebben er niets aan, maar toch heeft het in 1900 al 400 jaar overleefd.
En nu?
De Zuiderzee is weg. Holk is weg, alle hooggelegen goede landbouwgronden rond Nijkerk zijn weg, maar ….. er liggen nog altijd stukjes 625 jaar oud mislukt kanaal. Kijk maar mee:
De moderne infrastructuur bij de Flier ten zuidwesten van Nijkerk volgt dit kanaal. Lezer H uit Nijkerk maakt me hierop attent – dank! En ook dat er inmiddels een bordje bij staat. Het heet al 625 jaar De Nieuwe Rijn.
Bij Boerderij De Rijn is er ook nog een mooi stukje over. En in het verlengde van de sloot zie je ook nog lijnen in de weilanden.
Op het AHN blijft niets verborgen. Ja hoor, ook waar het kanaal geen open water meer is, kun je het nog goed zien. Daar kik ik op. Alleen ten westen van de Wielbeek = de lichtblauwe baan, is alles weg. Terwijl de Rentmeester in 1498 wel degelijk boeren had uitbetaald omdat ze daar al gegraven hadden.
Op deze google streetmapfoto kun je het kanaal uit 1500 herkennen aan de natte plek met pitrus:
Een ‘brug’ noordelijker ligt nog een stuk sloot:
Ik vind het wel verrassend. Ik heb het idee dat we ons land elke tien jaar volledig omploegen, maar toch blijft dit totaal nutteloze en zelfs voor de boeren vervelende kanaal al 600 jaar zichtbaar in het veld.
Wat ook bijzonder is: hier heeft nooit een ruilverkaveling het landschap vernaggeld. Voor boeren niet zo handig wellicht, maar het slotenpatroon is nog precies hetzelfde als op de kaart van rond 1830, 200 jaar geleden dus. Wow.
Mooi verhaal? Nederland ligt vol mooie verhalen.
leeg