De vuurtoren van Blokzijl

Op deze kaart uit 1945 zie je het havenkanaal bij Blokzijl, met aan het eind een vuurtoren. Kanaal en vuurtoren moeten nu in de Noordoostpolder liggen. Liggen ze er nog? Ja hoor.

De vuurtoren

Na de inpoldering bleef de vuurtoren nog ff staan. Het land met de vuurtoren kwam in bezit van Jan Aarnink. Jan kon daar natuurlijk niks mee, wilde landbouwen, en heeft de oude vuurtoren weg laten halen. De metalen constructie verdween in een opslag.

Maar het bleef natuurlijk een mooi familieverhaal dat zijn zoon, ook Jan Aarnink geheten, van jongsafaan gehoord had. Toen hij de boerderij overnam, heeft hij een replica laten maken van de oude verroeste vuurtoren en die op dezelfde plek midden in zijn land gezet, hoe onhandig dat ook was. Die replica is inmiddels door zijn zoon Stefan Aarnink in 2024 grondig hersteld. Ik vind dat top: die toren is voor deze boeren waardeloos, ze doen dat puur voor de lol. En ’s avonds brandt er licht.

Het kanaal

Toen de NOP werd gemaakt, werd het havenkanaal vol gestort, de strekdammen afgebroken. In percelering, sloten en wegen zien we niets van dit kanaal terug. De vuurtoren staat bij het rode rondje, (op dezelfde plek als de kaart uit 1945) recht onder de L van [Noordo]ostpolder, links onder, naast een -2,0.

Op het AHN zien we de sporen terug: het kanaal als vage baan door de akkers tussen het dopje linksonder in de hoek en Blokzijl rechtsboven (niet die heel erg duidelijke schuine sloot, dat is de verkeerde kant op). Waarschijnlijk weten de boeren precies dat daar de aardappelen kleiner blijven, sneller verrotten, maar wel gemakkelijker te oogsten zijn of zoiets. In de akker waarin het voormalige kanaal het slechtst is opgevuld, is het hoogteverschil 60 cm.

Inzoomen levert niet alleen een duidelijk hoogteverschil op, maar ook dat de lage baan anders gebruikt wordt.

Wat zijn die lijntjes? Wat wordt daar verbouwd?

Op Google maps kunnen we vanaf de weg over die akker kijken. De recentste foto is van mei 2025. Welke groente wordt hier onder dat plastic verbouwd? Dit wordt vaak gedaan bij aardbeien en asperges. Ik gok op asperges.

Een ander die zich verveelt (of aan een lastig rapport moet werken zoals ik nu op maandagmorgen) kijkt op Youtube kattenfilmpjes, ik verdrijf de tijd op Topotijdreis, AHN en Dinoloket. Zien we het kanaal terug op de geologische, geomorfologische en bodemkaart? Alleen op de geomorfologische kaart:

Geomorfologen noemen dit een dalvormige laagte. Wat zou een dalvormige laagte zijn? Een langwerpige laagte wellicht? Ik erger me regelmatig aan de legenda van de geomorfologische kaart. Dat het een dalvormige laagte is kan ik op het AHN ook wel zien, maar ik wil van de geomorfologen horen hoe die dalvormige laagte is ontstaan. Dus ‘opgevulde watergang’ lijkt me een betere klasse. Een ‘ondiep dal van minder dan 5 meter diep’ lijkt me voor ons land ook geen handige klasse. Hoeveel diepe dalen zouden er zijn?

Hoe oud is dit verdwenen havenkanaal?

Het havenkanaal, het Scheepsdiep geheten, is gegraven in de 17de eeuw. Het was nodig omdat de haven van Blokzijl voortdurend verzandde. Er schijnt een kaart van te zijn uit 1663, getekend door Hendrik Pauw, maar die heb ik nog niet gevonden.

Ik vind wel deze kaart uit 1639, en dan is er nog geen havenkanaal. (het noorden is links).

Wat een mooie kaart! Ten noorden (links dus) van de stad zien we Baarl, dat nu Baarlo heet en die naam wordt etymologisch verklaard als ‘kaal bos’. Dat lijkt me voor andere Baarloos in Nederland goed kunnen, maar hier onzinnig. Terug naar Blokzijl, we zoomen in:

In de stad is niets veranderd sinds 1639:

Het zijl van Blokzijl

Maar waarom ligt daar een zijl, een zeesluis? We gaan nog verder terug, maar ik kan niet vinden hoe ver. Mijn bron is Het Aardrijkskundig woordenboek van Van der Aa, te vinden via Wikipedia. De Steenwijker Aa (schrijft Van der Aa) stroomde van nature naar Muggenbeet en vandaar meer noordwestelijk en kwam ergens tussen Blankenham en Vollenhove in de Zuiderzee. Waar precies? Dat is gemakkelijk te achterhalen, want deze Aa was vast de grens tussen deze twee gebieden. Daar lag een zeesluis. Maar deze benedenloop voldeed niet en toen heeft ene Graaf van Arenberg (maar daarvan zijn er meer) het kanaal vanaf Muggenbeet zuidwestwaarts laten graven. Steenwijk, Kuinderdijk en Leeuwte betaalden vervolgens de nieuwe zeesluis, een zijl, en dat trok mensen aan en zo ontstond Blokzijl. Een zelfgetekend kaartje :

Lichtblauw zou de natuurlijke loop van de Steenwijker Aa kunnen zijn (hij volgt in elk geval grenzen), in knalrood hoe de oude zeedijk gelegen zal hebben voordat die rechte werd gemaakt, en in donkerblauw het kanaal. Op de website van de vereniging Oud-IJsselham lees ik meer hierover: zij zeggen dat oorspronkelijk de Steenwijker Aa bij Baarle in de Zuiderzee mondde en daar het Kuiperssluisje lag. Ik heb nog zoveel vragen …. Wanneer is die rechte dijk gemaakt? Na de overstroming van 1825 wellicht?

Ik heb nog een kaartje gemaakt van de hele Steenwijker Aa, in het kader van een ander verhaal dat nog komt. Ik vind die bocht wel raar, waarom zou water bij Muggenbeet ineens een hoek omgaan? Maar daar ben ik dus nog mee bezig.

Trouwe lezers hadden vast al bedacht dat ik mijn vakantie 2026 aan het plannen ben: ik wil fietsen door en rond de Noordoostpolder. Zoals ik in 2025 in Oldambt heb gefietst, in 2024 in Gaasterland en 2023 rond het Lauwersmeer. En dan al deze leuke dingen verwerken in een fietsgids.

Het huidige kanaal

Nog steeds heeft Blokzijl een haven en een kanaal maar het ligt niet meer aan zee. Waar gaat dat kanaal nu heen? Het heet het Vollenhoverkanaal. Bij Blokzijl is dat een normaal kanaal maar daarna wordt het breder, loopt uit in het smalle randmeer het Vollenhovermeer -> Kadoelermeer -> Zwarte Meer -> Ketelmeer -> IJsselmeer.

Nut en noodzaak van die randmeren wordt een ander verhaal. Net als die dijk, de oude Steenwijker Aa en nog veel meer. Nu al zin in die fietsvakantie.

Alle afbeeldingen