Kaart uit 1662: De Middelwaard bij Rhenen

Dit is een prachtige kaart uit 1662 van een klein eilandje in de Rijn voor Rhenen.

We bekijken dit gebied ook bij de serie over de Rijn: uiterwaarden langs de Marsch.

De kaart is gemaakt door D de Bayonville, van wie in het Gelders Archief maar drie kaarten liggen. Deze is van 12-15 november 1662, de tweede van 25 november 1680 en de derde van 23 november 1680. Die man was blijkbaar alleen in november landmeter.

De kaart is 36 * 54 cm en gemaakt op perkament. Het noorden is boven.

Laten we deze kaart in detail bekijken.

Linksboven de stad Rienen (Rhenen). De huizen staan keurig op een rijtje met de kerk achter een dikke muur waarin ik nog net twee poorten herken (ik vermoed dat het archief de randen niet gescand heeft. Jammer)

Ten zuiden van Rhenen de Rhijnstroomen. Het zijn er twee: een brede en een smalle die duidelijk aan het verzanden is. De smalle is de zuidelijke. Tussen deze twee stromen ligt de middelwaard, die aan bovenstroomse zijde met vruchtenboomen is geplant, en de staart met willigenbomen. Dat vraagt om uitleg: de kop van een zandbank is stroomopwaarts, de staart is beneden. De zandbank groeit aan bij de staart; die is dus jonger dus natter. Vandaar dat de staart met wilgen was beplant en dus in gebruik was als rijswaard of, zoals we dat nu noemen, een griend.

Op de kop zie ik enkele kribben tussen de middelwaard en de zuidoever van de Rijn, de Betuwse kant dus. Men doet dus zijn best de middelwaard aan de Betuwse zijde aan te laten groeien. Ik kan jullie verklappen dat dat is gelukt.

Aan de benedenstroomse kant, de staart, heeft men ook kribben gelegd. Ook vind ik het opvallend dat hier maar liefst vier huizen langs de Marschdijk staan, waarvan eentje met hooiberg. Volgens mij is er dan geen enkele bijgekomen.

De kaart draait om de diverse zandbanken die met letters zijn aangegeven, maar die interesseren mij minder. Ik zie een huis op de middelwaard! Dat huis is er niet meer, en was er ook in 1874 niet meer. Volgens mij staat het nu in het Gat van Lienden, de havenkom van de bedrijven langs de Marsdijk.

1874

In 1874 zit de Middelwaard vast aan de zuidoever, maar de oude loop van de Rijn is zichtbaar. Ik vermoed dat daar riet groeit. De waard is veel groter en loopt door tot aan de oude boerderij De Ambtse; de middelwaard is het linker deel daarvan waarvan de vorm sinds 1660 niets veranderd is, net een stanleymesje. De perceelscheiding ligt er ook nog, maar het huis is weg. Tussen 1662 en 1874 is blijkbaar bovenaan bij de kop nog veel aangegroeid, de kribben waren succesvol, de Rijn boog af naar het noorden.

Bij de staart, aan de benedenstroomse kant, (boven 1874) ligt een sluis. Daarmee voldoet deze waard in 1874 helemaal aan de theorie van de ontwaterde waarden door middel van een sluis. Als je bovenstrooms een ondoorlatende dijk legt rond je waard, en zo van de waard een eigen polder maakt, dan is de waterstand in de waard horizontaal en gelijk aan het waterniveau van de Rijn bij het uitwateringspunt.

1951

In 1951 is het nog altijd een buitenpolder met de naam Middelwaard. De brug van Rhenen gaat eroverheen; er ligt nog net een driehoekje middelwaard ten oosten van die weg. Wel wordt nu de hele buitenpolder Middelwaard genoemd die tot voorbij boerderij Ambtse loopt.

2020

En nu? De prachtige middelwaard waar men in 1662 zo enthousiast over was, zoo schoon en zeer plaizant, is afgegraven en industriegebied. Er is vrijwel niks van over behalve aan weerszijden van de brug. Het oostelijke deel, waar je leuk door kunt wandelen, hoort niet bij de oorspronkelijke middelwaard. De volgende keer dat ik op de brug fiets, kijk ik toch anders naar beneden. Vroeger was het daar schoon en zeer plaizant.

Maar het is wel schoner en plezanter dan een twintigtal jaar geleden: de Middelwaard is een van de waarden die in het kader van Ruimte voor de Rivier zijn aangepakt. In het oostelijke deel is de zomerdijk verlaagd, zijn in de lengte (met de stroom mee) heggen geplant, is een nevengeul gegraven en is een wandelpad gemaakt. Dat pad is deel van een klompenpad.

Bij de Middelwaard is de ontwikkeling van de visie op de Rijn goed te volgen: in de 17de eeuw aanwinnen van vruchtbaar land, in de 19de eeuw verdere insnoering van de rivier met een zomerdijk pal langs het water, in de 20ste eeuw zonder aandacht voor landschap ontgronden en het ontwikkelen van een industriegebied, en in de 21ste eeuw meer ruimte voor de rivier met oog voor landschap en recreatie.

Hier een paar foto’s van de oude Middelwaard, dus niet de hele uiterwaarden hier die nu Middelwaard genoemd worden.

Deze foto is genomen vanaf de uiterste westpunt van de middelwaard naar het oosten. Dit is een grote waterplas met bedrijven er langs.

Deze foto is genomen vanaf de brug bij Rhenen naar het westen. Midden bovenaan zie je hetzelfde witte bedrijf als op de vorige foto.

Bij de staart van de Middelwaard ligt de veerstoep naar Rhenen. Het uitzicht op Rhenen is hier fenomenaal. De klinkers op de helling van de veerstoep hebben groeven tegen gladheid. De peilschaal en peilsteen die Reuvens intekent, heb ik niet gezien.

Alle afbeeldingen