De Maneswaard is de waard van Wageningen aan de overkant van de Rijn. De oudste kaart die ik kan vinden van de Wageningse Maneswaard is deze uit 1568 van Thomas Witteroos.
Witteroos tekent een windroos met het noorden linksonder. We zien de Rijn stromen van links naar rechts. Links onderin buiten beeld ligt Wageningen, rechts onderin ligt de Heijmenberch (Grebbeberg) met bovenop de Beghijnen Capel.
Witteroos tekent twee Rijnlopen. Hij noemt beide Den Rijn en tekent ze even breed en vol water, alleen gaan de boten over de noordelijke loop. Aan de buitenkant ligt rechts Hoesden, nu Opheusden (werd Hoesden op zijn Duits uitgesproken als Hösden? En woonde je daar op?). Links tekent hij een boerderij de Boûhoff Wolfswaert in de waard de Wolfswaert.
De bocht is blijkbaar niet zo lang daarvoor door de Rijn verlaten ten gunste van de nieuwe korte rechte loop. Daarmee verloor Hoesden de toegang tot de Rijn, maar Witteroos tekent niets dat lijkt op een aanlegsteiger, niet eens een roeiboot bij het dorp. In de binnenbocht van de oude loop tekent hij wit zand, en bij de ingang een zandbank: de oude loop is aan het verzanden.
De Maneswaard is dus een ex-kronkelwaard aan de noordoever van de Rijn. Ha, daarom hoort de Maneswaard bij Wageningen: de gemeentegrens liep en loopt over die oude loop van de Rijn. Die oude loop is nu helemaal verdwenen en deel van de uiterwaard met de waterplassen en de steenfabriek waar je langs fietst over de dijk. Het verhaal over het ontstaan van de Maneswaard kun je lezen in de serie Zandbanken in de Rijn bij Bocht 9, De Uiterwaarden bij Opheusden.
De boerderij aan de Rijn is de Maneswaert. Witteroos tekent een welvarend bedrijf: vier bakstenen gebouwen, het hoofdgebouw met een rieten wolfsdak en een gevel aan de zijkant zoals ze nu als typisch van deze streek worden gekoesterd. Bij de boerderij horen drie grote hooischuren en een boot. Aan de andere kant van de waard tekent hij een rommelplek met een Oûden Steenoûen. Zo’n steenoven was in die tijd een tijdelijk iets: je groef geschikte klei uit en ter plekke maakte je daar bakstenen van. En als je klaar was, verviel de plek tot een rafelrand.
Verder velden, weggetjes, bomen. Aan de leuke koeien herken je het tekentalent van Witteroos. Twee bakstenen bruggetjes, het lijken heulen, staan verloren in het veld: Witteroos was geen waterkundige en leek geen oog te hebben voor het doel van deze bruggetjes. Terwijl je in de 16de eeuw echt niet voor je lol een brug gaat metselen.
De velden zijn van elkaar gescheiden door gevlochten hekwerken van riet en wilgenhout. Hij tekent boompjes in keurige rijen, en zo staan ze nu nog in deze omgeving. In deze streek zijn grote laanboomkwekerijen actief op Europese schaal, hoewel de fietstoerist meer kijkt naar de kersenboomgaarden.
Er bestaat ook een kaart uit 1668 van de Maneswaard. Ook oud, maar toch honderd jaar jonger dan deze van Witteroos. Meer over die kaart uit 1668. Op die kaart is de oude Rijn er ook nog, maar dan klein en bijna dichtgegroeid.
Witteroos wordt betaald
Op 18 september 1568 wordt Witteroos betaald voor het maken van deze kaart.
Dat ik de bewuste boekhouding vind, mag een wonder heten. En nou volgt een verhaal wat mensen die mij kennen wel echt iets voor mij zullen vinden: ik was op zoek naar de boekhouding van de kaart van Witteroos van de Moft. Bij die kaart horen twee detailkaarten. In het archief staat bij de beschrijving van die detailkaarten dat ze waarschijnlijk gemaakt zijn voor 1568, en dan komt er een verwijzing naar een ander archiefnummer waar een onderbouwing van dat vermoeden te vinden is. Ik zet de nummers en folionummers in mijn mobiel (ik hang op de bank en potlood en papier zijn ver te zoeken) en ga op zoek en vind niks zinnigs in de bewuste archiefmap. Honderd jaar te laat. Ik kijk of ik wel goed getypt heb, jazeker, foutloos. Dus zegt mijn kronkelige hoofd ‘als ik dan geen typfout heb gemaakt, dan hebben zij dat vast gedaan’ en ik ga op zoek naar archiefnummers met dezelfde vier cijfers in een andere volgorde. Hoeveel mogelijkheden zijn er? 4*3*2 = 24. En ja hoor, na een paar pogingen kom ik bij een boekhouding van 1568, en vind op de bewuste folionummer CXLVIII de naam Thomas Witteroos. En dat blijkt dus de uitbetaling van Thomas Witteroos voor deze kaart……
Ik heb het Gelders Archief inmiddels hiervan verwittigd, en ze gaan het aanpassen.
Goed, hier het betreffende stukje in de boekhouding: GA 0012 4123 scan 297
Wat een schitterend handschrift. Er staat:
Vuit schriftelicke ordonantie van mijn heeren vande Rekeninge vuitgericht ende betaelt den geswaeren landtmeeter Thomas Witteroos van dat hij zijne Majesteits Middelweert gelegen beneden Wageningen daer Berent van Manen um ter tijtt op woendt gemeten ende daer van een charte gemaect. Date voer hem bij mijn heerenn vander Reeckeninge toegetaxeert is die somma van VI pond XII shilling.
Ga je dit ook nog opzoeken: “Het verbaal horende bij deze kaart bevindt zich in het archief van het Waterschap van de Exonerende Landen”. Ik denk dat het in het Gelders Archief zit.
Ja dat zoek ik nog uit.