De uiterwaarden bij Opheusden

De uiterwaarden bij Opheusden heten de Wolfswaard en de Maneswaard, die zijn ontstaan door een avulsie van de Rijn.

Op de routekaart van onze eigen Rijncruise van Arnhem naar Vianen zijn we bij 9 aangekomen, helemaal links, dus ik maak een nieuwe kaart voor het tweede deel van onze route.

De avulsie

Elders ga ik in op het ontstaan van de Wolfswaard en de Maneswaard en hoe de Rijn zijn loop heeft verlegd. Bij dat verhaal hoort deze tekening van de vijf avulsies van de Rijn tussen Wageningen en Rhenen – we richten ons nu op nummer 5, de jongste.

Premium inhoud

Oude kaarten en prenten

1568 Maneswaard

In 1568 is de Maneswaard nog een eiland met Opheusden aan de oude Rijn. Meer over deze kaart.

1668 Maneswaard

Honderd jaar later is het eiland aan het land gegroeid met nog een smalle hank. Meer over deze kaart.

1670 De Wolfswaard en Maneswaard op de 10-meterkaart

Dit is de eerste uitsnede uit deze 10 meter lange kaart van Isaac van Geelkercken sinds ons vertrek uit Arnhem waarbij de Rijn tussen twee bandijken in ligt. Tot hier toe werd de Rijn aan de noordkant begrensd door een stuwwal.

We zien op de uitsnede van de 10-meterkaart ten zuiden (bovenaan) van de Rijn twee waarden die beide een half maantje vormen welke spiegelbeeldig ten opzichte van elkaar liggen. De ontstaansgeschiedenis is zo af te lezen: eens stroomde de Rijn tussen de twee waarden door, en beide zijn kronkelwaarden die aan weerszijden van die Rijn lagen.

1729 Wolfswaard

Op de volgende kaart kijken we naar het noorden, de Rijn stroomt van rechts naar links. Meer over deze schets (en over de kaart uit 1668).

1769 De grens tussen Wolfswaard en Maneswaard

Deze kaart gaat over de grens tussen de Wolfswaard en Maneswaard bij de Rijn. Ik vermoed dat dit nu de gemeentegrens is tussen Wageningen en Nederbetuwe.

Deze kaart leg ik zo op de topokaart, je moet wel een van de twee draaien. Op de topokaart ligt Wageningen buiten beeld rechts boven.

1775 De grens tussen Wolfswaard en Maneswaard

De volgende kaart gaat ook over de grens tussen de Wolfswaard en Maneswaard, maar dan bij de bandijk.

Deze kaart leg ik ook op de topokaart, en weer moet je een van de twee draaien. Op de kaart is het noorden onder namelijk. Ook hier is de oude questie nu de gemeentegrens. Het weggetje rechts boven op de kaart is nu de ingang van de terp van Maneswaard.

1778 Maneswaard en de Spees

Het veerhuis van het Opheusdense veer lag toen veel dichter bij de bandijk, nu ligt het aan de Rijn. Over het linkerdeel van deze kaart, de Oudeweertse buitendijk, de heerlijkheid den Oudenweert en de Mars meer in bocht 11.

1790 Maneswaard

1838 Goudriaan

Op de kaart van Goudriaan zien we de kronkelwaard van de Maneswaard supermooi liggen. Rond de waard ligt een Tochtsloot: dat is dus het laatste restje van de voormalige Rijnloop.

1855 Doorbraak bandijk bij de Spees

In 1855 braken de Rijndijken op vijf plaatsen door. Hier een getuigenis daarvan bij Spees.

GA 1551 1055

Het kaartboek van Reuvens uit 1870

Reuvens is in zijn kaartboek van de Rijn weer een geweldige bron van informatie. In het oostelijke deel tekent hij twee wielen. In de oostelijke zet hij 1776. In de westelijke zet hij geen jaartal; dat is de Van Balverenwaaij. Ten zuiden van die wiel, net onderaan bij de kaartaansluiting, schrijft hij Nieuwe Dijk: dat is de Spanjaardsdijk.

In het westelijke deel tekent hij een dijkmagazijn in Opheusden, een stenen sluis vlakbij de Rijn als uitgang van de Maneswaard, een peilschaal ten westen van de weg naar de veerpont, plus een peilsteen en peilschaal bij de Spees.

De uiterwaarden nu

De Spees

De Spees is geen onderdeel van deze Rijnstudie; het hoort bij de Grebbelinie of Waterlinie. De Romeinse wachttoren is niet mijn ding. De linie is prachtig bewaard gebleven als superlanggerekte camping, en loopt nog veel verder door. Het is een ander verhaal, en wie weet komt dat nog eens.

De geschiedenis hier is voelbaar in de bijzondere vorm van de dijk, maar Reuvens tekent het volkomen anders dan het nu is, dus die lange geschiedenis is schijn. Waarschijnlijk was hij in 1870 vervallen en later, voor de Tweede Wereldoorlog opgeknapt. De peilschaal en peilsteen tekent hij hier ergens in een gebouw:

Lakemond

Binnen de dijk bij de Wolfswaard ligt Lakemond. Dat lijkt op de mond van de Laak of Lake, maar welk watertje was dat dan? Het is verdwenen, vergraven, maar ik ben wel benieuwd of het terug te vinden is op de geomorfologische, bodemkundige of hoogtekaart of in perceelsgrenzen. Nou heb ik wel een probleem: het woord mond doet vermoeden dat de Lake hier uitmondde in de Rijn, maar de Rijn ligt hoger dan de Betuwe en de Linge ontwatert de Betuwe. Puzzelen is leuk, maar ik kom er niet uit.

Een Laak (Lek) is juist een laaggelegen afwateringsbeek, en ja hoor, een mond kan ook een bovenmond zijn, dus de ingang van een aftakking van de Rijn. Zou bij Lakemond zo’n aftakking hebben gelegen? Kan, maar ik zie op de geologische kaart vele stroomruggen (middenblauw) maar nou net niet bij Lakemond.

Op de geomorfologische kaart heb ik meer succes: even ten oosten van Lakemond ligt een stroomrug met daarin een voormalige geul. Ik weet het niet hoor, ik vind het vooralsnog niet zo geloofwaardig dat die verdwenen geul de naamgever is van Lakemond.

Ik heb twee hypotheses, die allebei nog een kiempje zijn.

In mijn eerste hypothese eerste koppel ik Lakemond aan de avulsie waardoor de Wolfswaard en Maneswaard zijn ontstaan. Qua periode zou dat kunnen. Maar de hoofdstroom liep juist zuidelijker, en het nieuwe laakje takte aan de noordoever af, en dat maakt deze hypothese zwak.

In mijn tweede hypothese denk ik aan een stroompje dat door een zijvang is ontstaan. Op topokaart uit 1883 zien we dat alle bebouwing van Lakemond is geconcentreerd tussen de dijk en de Lakemondsestraat, behalve huize Doijenburg maar het is normaal dat adellijke huizen buiten het dorp lagen binnen hun eigen verdediging tegen water. Het buurschap Lakemond wordt ingesloten door de hoog gelegen dijk en de ook hoog gelegen Lakemondsestraat. Dit is een normale vorm voor meerdere dorpen tegen de bandijk aan. Heteren, Kesteren, Maurik en Beusichem zien er ook zo uit. Dat zijn dorpen die ouder zijn dan de bandijk uit de 13de eeuw. Ze liggen hoog en droog op een oeverwal of stroomrug. Deze dorpen maakten een dijk bovenstrooms van het dorp die winterwater afleidde naar de kom. Als daar een stroompje uit ontstond, is Laak geen onlogische naam. Maar het is pure hypothese tot ik meer vind.

De Spanjaardsdijk

Op het AHN is de kom ten zuiden van Lakemond goed zichtbaar. Maar ook zien we ten westen van Lakemond in die kom een merkwaardige baan.

Dat is het restant van de Spanjaardsdijk, een verdedigingsdijk tijdens de Spaanse oorlog: het idee was dat het gebied ten oosten van de dijk onder water gezet kon worden en de Nederbetuwe daar ten westen van dan droog bleef. Je begrijpt dat de Overbetuwe minder vrolijk werd van die dijk. Er zijn meerdere van dat soort dwarsdijken tussen de Rijn en de Waal gemaakt, zie het lijstje onderaan.

Waar de Spanjaardsdijk op de bandijk uitkomt, ligt buitendijks een wiel. Dat is een unieke wiel, want hij is ontstaan bij een dijkdoorbraak de andere kant op: Er stond water achter de Spanjaardsdijk en dat brak door de bandijk heen van binnen naar buiten. Meer over de Spanjaardsdijk, waarbij ik er langs fiets en bekijk wat ik terug kan vinden. De wiel heeft een naam: De Van Balverenwaaij.

Fietsen en lopen

Ik ga fietsen over de dijk en begin bij het Lingekanaal. Ik wil alles wat Reuvens intekent opzoeken, maar veel is verdwenen. De sluis van de Maneswaard is er nog wel.

Wandeling bij Opheusden

Het klompenpad Heuzesepad vind ik niet geweldig, maar het deel door de uiterwaarden wel. Daarvan heb ik een wondermooie wandeling door de uiterwaarden bij Opheusden gemaakt waarbij ik zowaar de oude sluis van de Maneswaard tegenkwam. Plus daar vlakbij een coupure in een dijk die niet meer gebruikt wordt. Wat een cultureel erfgoed, dat zouden toch monumenten moeten zijn, maar nee hoor. Zie de foto’s. Dat grote huis hoog op de heuvel linksboven is het veerhuis. De wandeling is in een uurtje gepiept, en je kunt er zelfs een achtje van maken: aan de overkant een rondje door de Blauwe Kamer, heen en weer met de pont en koffie bij het veerhuis.

Ik loop met de klok mee en begin links bovenin. Uitleg rode punten:

1 = bengel: aan deze paal hing vroeger de bel om de veerman te roepen (ik weet niet of dat echt deze paal geweest is; er is geen foto van)
2 = veerhuis
3 = wortelpalen bij de kribben
4 = coupure
5 = sluis Maneswaard
6 = sluis Wolfswaard

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

En daar eindigt deze bocht; we steken de Rijn weer over en kijken bij de Grebbedijk tussen Wageningen en Rhenen.

Alle afbeeldingen