De Rousant in Zoutkamp

De Rousant is de grote garnalenfabriek in Zoutkamp, maar waar komt die Franse naam vandaan? Het antwoord blijkt verrassend, lees met me mee.

De fantastisch gekleurde huizen, visitekaartje van Zoutkamp, zijn loodsen van De Rousant, de garnalenfabriek – wow, wat een stunt. De camping heet ook De Rousant en gebruikt hetzelfde logo als de garnalenfabriek – een garnaal. De Rousant klinkt Frans; waar komt die naam vandaan? Ik dacht eerst dat de garnalenfabriek intellectueel wou doen. Maar ergens in mijn hoofd maalt een gedachte dat het iets betekent. Roodzand, Ruwzand? En dan kom ik een kaart tegen uit 1570 waar Rousant op staat. De kaart komt uit de atlas van Sgrooten.

Sgrooten schrijft Roŭsant, Rouwzand. Dat is ruw zand. Hij zou grof zand kunnen bedoelen of een zandplaat met ruwe wind. Windhoek, Ruigehoek. En dan bedenk ik ineens: een stuk polder hier heet het Ruigezand. Ha, kassa, puzzel opgelost.

Het Ruigezand was een eiland in de monding van het Reitdiep. Op de hoogtekaart zien we dat het daar veel (wel een meter) hoger is dan de polder ernaast.

Ik pak deze kaart er maar weer bij – topkaart.

De kaart is van Piter Idserdts Portier uit 1754. ff inzoomen:

Op het Ruigezand tekent Portier twee boerderijen met houtwallen eromheen. Daarover las ik een mooi verhaal.

Op dit eiland stonden in de 15de (schrijft een bron, maar ik denk dat die 15xx bedoelt, dus de 16de) eeuw al twee boerderijen op wierden. In 1793 kopen Douwe en Aedsge Teenstra, twee broers van 27 en 19 jaar, de kwelder met de twee boerderijen, samen 329 ha. Ze bedijken de kwelder en gaan aan de slag op het nieuwe land. Het zijn innovatieve boeren, aangespoord door hun vader Martens Aedsges. Deze vader was zelf uit Friesland naar Groningen gekomen en had bij Zuurdijk op de rechteroever van het Reitdiep een boerderij gekocht. Vandaar kon hij het Ruigezand zien liggen: een hoge, droge, ruwe vruchtbare kwelder. Zo meer over deze slimme vader die geweldige uitvindingen heeft gedaan.

Zoons waren al net zo ondernemend als hun vader. Douwe verbouwde op een innovatieve manier koolzaad en onderzocht het effect van gierbemesting. Ze waren reuze succesvol en ze bouwden allebei in 1798 een grote boerderij, ieder op een eigen wierd, dubbel omgracht en met dikke boomsingels omringd. De boerderijen staan er nog. Ze zijn van het type kop-hals-romp met een grote kelder eronder voor de oogst. Terecht zijn het rijksmonumenten.

Nou moe, dat had Piter Portier dan goed voorzien: hij tekent de twee grote boerderijen in 1754 al in terwijl ze pas in 1798 zijn gebouwd. Ff puzzelen, hoe zit dit?

Lampje! Hij tekent de twee plaatsen dichter naar de Lauwers toe, en op de kaart uit 1900 zien we daar in de hoek twee boerderijen die oude plaatsen worden genoemd. Dus de broers kochten die twee oude plaatsen, en bouwden meer naar het oosten hun eigen grote boerderijen. Logisch, het is onhandig om een boerderij te bouwen op de plek waar al een huis staat. Dus Portier tekent niet de twee grote monumentale Teenstra-boerderijen, maar de voorlopers uit de 16de eeuw. Weer een puzzel opgelost.

Op de topografische kaart zien we links De Oude Plaats: dat is dus een van de twee uit de 16de eeuw. De twee omgrachte boerderijen, waarvan de rechter Teenstraheerd heet, zijn de twee van de broers. Links woonde Aedsge, rechts Douwe.

De twee Teenstraboerderijen vanuit de lucht.

Ik vind een kaart uit 1650 van het Ruigezand met de twee oude plaatsen erop. De kaart is een plankaart en draait om de kaarsrechte kanalen die men wilde graven. De kanalen liggen nu anders; dat plan is niet doorgegaan. Altijd goed checken of een oude kaart een situatie of een plan weergeeft.

Op de twee oude plaatsen stonden toen al stenen huizen:

De volgende kaart uit 1740 had ik al eens eerder laten zien. Precies in het midden de twee oude plaatsen.

Ik kom nog een kaart tegen van dit gebied, uit 18xx. Deze laat ik zien omdat hier het Reitdiep de verkeerde kant op stroomt. Of? De tekenaar had vast goed gekeken, en het was vloed. Het Reitdiep is een getijderivier. Zes uur later had hij de pijltjes de andere kant op getekend. Dat vind ik humor.

Nou komt het echt spannende. Het verhaal gaat namelijk verder als ik deze tekening tegenkom:

Dit is de zoon van Douwe, Marten Douwes Teenstra geheten. Die heeft gewoond in Zuid Afrika en Suriname en hij heeft daarover geschreven. Bijvoorbeeld het boek ‘De negerslaven van de Kolonie Suriname’ (1842). Hij pleitte fel en fanatiek voor de afschaffing van de slavernij. Lang voor Multatuli. Hij had met eigen ogen gezien hoe onmenselijk slavernij was, hoe Hollanders als bruten tekeer gingen, en wist dat donkere mensen ook kinderen van God zijn.

Het spannende is: deze Marten Douwes heeft ook een kroniek geschreven, familieaantekeningen. Daarin beschrijft hij de aankoop van de kwelder, de ontginning, de nieuwe methode om koolzaad te verbouwen. Alleen …. ik kan het boek niet vinden. Wel een website erover, dus ergens staat het in een kast. Maar niet in de mijne, en online zie ik het ook niet. Wel een twintigtal boeken van hem over landbouw, de kolonien en slavernij. En een boek over zijn boek. edepot.wur.nl/393635. En daarin staat achterin een literatuurlijst, met oa een boek over het zaaien van koolzaad, van Alexander Numan uit 1827, met daarin – wat een omweg om bij de conclusie te komen – een plaat over het zaaien van koolzaad op rijen. Een vinding van opa Marten Aedsges. Alexander Numan is de grondlegger van de diergeneeskunde.

Wat een grote mannen bij elkaar rond dit Ruigezand. Jammer dat ik niet over de Teenstraweg heb gefietst. Zo heb ik het gezien: – aan de horizon de houtwallen rond de twee boerderijen.

Zo gaat een gebied dat vanaf het fietspad een saaie polder lijkt, toch leven.

Nou, genoeg voor vandaag.

Alle afbeeldingen