Tunnels onder Twente en de Achterhoek

Onder Twente en de Achterhoek liggen twee tunnels van tientallen kilometer lang, die elkaar zelfs kruisen onder Haaksbergen.

Waarom lees ik daar nergens iets over? Ze zijn een van de bijzondere landvormen uit het Saalien in Twente.

Op deze uitsnede van DINOloket zien we ze liggen. Ik ga puzzelen, denk met me mee.

Op de kaart zie je er twee, met zelfs een kruispunt onder Haaksbergen. Het dal Zenderen-Dinxperlo ligt in het verlengde van de Esker van Langeveen. In een artikel heb ik gelezen dat het dal hoort bij de ijstong van Wilsum: het zou smeltwater hebben weggevoerd naar het grote rivierdal van de Rijn (nu IJsseldal). De Esker van Langeveen zou onder die ijstong hebben gelegen. Wel raar dat het tunneldal precies onder de Stuwwal van Delden ligt. En dat de esker precies op het flubbertje Peelo begint, het enige flubbertje Peelo uit het Elsterien in Twente. En dat er op die plek in de Hezinger Stuwwal die rond dat ijsveld lag geen bres of dal te vinden is. Hoeveel toevalligheden kun je hebben voor we een hypothese omver moeten gooien? Ik noem dit tunneldal het AA-dal (Almelo-Aalten) maar het loopt van Zenderen naar Dinxperlo.

Het tweede tunneldal begint bij Rossum en eindigt bij Hummelo. Over dit dal lees ik nergens noppa nada iets in de literatuur. De twee Hengelo’s liggen erop! Ik noem dit dal het HH-dal (Hengelo-Hengelo). Het ligt in het verlengde van de Rossummerpoort en de ijstong van Weerselo.

Zoals gezegd heb ik voorlopig nog niet duidelijk bij welke puzzel deze twee tunneldalen horen. Denk met me mee.

Hoe oud zijn de dalen?

Uit bovenstaande kaart en doorsnede van DINOloket kunnen we zien dat het HH dal is ingesneden in BReda en opgevuld met DRente. Op een andere weergave in dinoloket (plaatje verderop) zie ik dat het HH-dal is ingesneden in PZWA. In deel 2 zagen we dat Het PZWA nog bij het Tertiair hoort. Kortom, ik kan niet meer zeggen dan dat de dalen uit het Pleistoceen stammen en dat ze zijn opgevuld in het Saalien (Drente).

Zijn ze door ijs of door water gemaakt?

Zijn de dalen gemaakt door ijs of door water? Als de dalen zijn uitgesleten door een ijstong, ligt er waarschijnlijk keileem onderin. Als de dalen zijn uitgesleten door water, ligt er zand en grind onderin. Dit kan ik vinden op DINOloket Regis (meestal gebruik ik het eenvoudige DGM maar die maakt geen onderscheid hiertussen. Het is namelijk beide Drente.)

Er ligt in geen van beide dalen keileem; beide zijn opgevuld met zand. Water dus.

Een andere aanwijzing is: als het dal is uitgesleten door water, loopt het geleidelijk af. Als het is uitgesleten door ijs, bobbelt de bodem op en neer net als de ondergrond. Dus ik maak een lengtedoorsnede door het HH-dal. Het dal is opgevuld met oranje, dus we kijken naar de onderkant van dat oranje (= Drente).

Nou dat bobbelt genoeg. IJs dus.

Een derde aanwijzing is dat ijs een trogvormig dal uitslijpt met een vlakke dalbodem en water een driehoekig dal. Op diverse doorsnedes zie ik dat deze dalen breed zijn: ijs dus.

Ik houd het op een gletsjerdal zonder keileem.

Bij welke ijstong hoort het HH-dal?

Het HH-dal dat bij Rossum begint, ligt precies voor de opening van de Rossummerpoort. Dit dal zal gevormd zijn door de ijstong van Weerselo. Waarschijnlijk was er eerst een kleine smeltwaterpoort ontstaan (zoals er zes op de Utrechtse Heuvelrug liggen), en hier doorheen stroomde smeltwater + grind naar het lage rivierdal van de Rijn bij Hummelo. Later groeide het ijsveld uit en drong een ijstong door deze Rossummerpoort waarbij het zo breed uitsleet als het nu is. Onder en voor deze ijstong bleef smeltwater stromen. Dit is niets bijzonders. Maar is dat het hele verhaal? Nee.

Ik puzzel verder en betrek ook de Needseberg erbij: dat geïsoleerd liggend stuwwalletje ligt precies naast dit dal. Dat is vast geen toeval, ik houd niet van toeval; een hypothese moet wel kloppen. Hier de doorsnede bij Neede:

De oranje laag is PZWA, de jongste laag van het Tertiair. De stuwwal ligt er bovenop, het tunneldal is erin uitgesleten. Dit hoort bij elkaar. Dat betekent dat de ijstong van Weerselo tot hier is gekomen en de Needseberg heeft opgeperst. Nee, dat hoeft niet: het kan ook zijn dat de Needseberg er al lag en dat het smeltwater erlangs is gegaan. Ik maak dezelfde doorsnede op REGIS:

Hier zien we het beter. We zien de Needseberg in grijs. Rechts daarvan het tunneldal dat met oranje Drente is opgevuld. Maar we zien ook dat dit tunneldal onderin een groter dal ligt. Hee, ik zie hetzelfde helemaal rechts: het oranje tunneldal ligt onderin een groter dal. Beide zijn later opgevuld met geel BoXtel, dat is zand uit het Weichselien (deel 15).

Ik vermoed dat beide tunneldalen zijn begonnen als smeltwaterdalen van een ijslob die nog niet zo ver was uitgegroeid. Dat later die ijslob uitgegroeid het dal in en smalle ijstong vormde. Dat het waterdal onder het ijsveld zich insneed in de ondergrond. In gebieden met ijs op graniet kan dat niet, maar hier in ons laagland kan dat heel goed. De bovengrond is misschien bevroren, maar zodra water daar doorheen is, slijpt het een ondergrondse tunnel uit (zoals onder asfalt water ook een tunnel kan uitslijpen tot het asfalt instort). Dat toen het ijs begon te smelten de ijstong uitzakte, een gletsjer werd en doorstroomde tot aan het diepe Rijndal. Dan is het HH-dal een ondergronds gletsjerdal. Wereldfenomeen?

Bij welke ijstong hoort het AA-dal?

Het AA-dal ligt precies in het verlengde van de Esker van Langeveen, maar die ligt onder een stuwwal zonder poort er doorheen.

Dit kan geen toeval zijn; dit hoort bij elkaar. De puzzel is hetzelfde als bij het HH-dal: eerst een smeltwaterdal vanaf het ijsveld. Dan dringt een ijstong uit dit veld dat smeltwaterdal in. Onder deze ijstong wordt de esker van Langeveen gevormd. De ijstong groeit uit en perst de stuwwal van Delden op. Het smeltwater slijpt zich onder het uitgroende ijstong steeds dieper in en blijft doorstromen naar het Rijndal (nu IJsseldal). Als de ijstong smelt, zakt hij uit tot een gletsjer die het ingesleten dal volgt en verder uitslijpt tot een breed gletsjerdal. Dan is ook het AA-dal een ondergronds gletsjerdal.

Dit vind ik een mooie hypothese. Er blijft een vraag over:

Hoe kunnen ze elkaar kruisen bij Haaksbergen?

De twee dalen kruisen elkaar bij Haaksbergen. Ooit gehoord van twee rivieren die elkaar kruisen? Dat kan echt niet. Het ene dal moet ouder zijn dan het andere. Maar ze liggen even diep en beide zijn opgevuld met Drente. Als het HH-dal ouder is en daar water stroomde naar het diepe Rijndal, waardoor mondde het AA-dal daar dan niet eenvoudigweg in uit? Zoals een normale zijrivier? Hoe kan het dat het rechtdoor gaat? Lag in het HH-dal een oude dode ijstong en brak de ijstong in het AA-dal daardoorheen? Dat kan, zie de Hondsruggletsjer.

Ik vermoed dat het HH-dal ouder is. Dat voelt mijn duim zo. Ik vermoed dat de vier noordelijke ijstongen tegelijk zijn ontstaan, en dat de ijstong van Weerselo er toen al lag.

Het derde tunneldalletje

Dan is er nog een klein tunneldalletje van Lochem naar Vorden, het LV-dal. Blijkbaar is ook hier een smeltwaterrivier ingesneden tot de bodem op dezelfde hoogte was als de bodem van de IJsselvallei.

Zie je deze tunnels in het veld?

Wat zie je al wandelende of fietsende van deze dalen? Niks. Het leukste is om op het 120.000 jaar oude kruispunt bij Haaksbergen te staan. En in de Achterhoek voel je het fossiele dalstelsel wel degelijk.

Meer weten over geologie? boekentip

Serie Het Verhaal van Twente

Dit is een deel van Het Verhaal van Twente waarin ik de geologische geschiedenis van Twente uiteen rafel in negen puzzels. We kijken naar een boeiend puzzelstukje uit de zevende puzzel.

Alle afbeeldingen