Ik ben dol op stuwen en op dit blog staan daarvan dan ook heel wat foto’s. Een stuw regelt dat het water bovenstrooms op een bepaalde hoogte blijft. Er moeten er in Nederland duizenden liggen, van kleintjes tot reuzen zoals die van de grote drie in de Rijn.
Sorry dat ik stoor. Rechts op deze site staat een doneerknop voor 3 euro. Hiermee kopen Geert en ik kopjes koffie onderweg. Hoeft niet, mag wel.
Je kunt in Nederland niet wandelen of fietsen zonder langs stuwtjes te komen. Ja in park De Hoge Veluwe, maar zodra er een beek in zicht komt, regelt het Waterschap de waterstand door middel van een stuwtje.
Meer lezen over ons watererfgoed? In het cluster Watererfgoed staat alles bij elkaar.
Takken of stenen: de beverstuw
De meest simpele is niet moeilijk te maken. Ook een bever kan het werk doen. Iedereen heeft het wel eens gedaan: met stenen of zand een dammetje maken in een beekje of op het strand en dan kijken hoe het water bovenstrooms wordt tegengehouden. Een bever maakt zo’n stuw met takken en boomstammen. Dat is wel knap natuurlijk, want dat doet hij met zijn tanden en poten. Ik heb het gevoel dat het volgende stuwtje toch mensenwerk is.
Schotbalkstuw
Een schotbalkstuw is een verbeterde versie van de beverstuw, maar het idee is hetzelfde. De simpelste is een balk (of muurtje, een paar stenen, een boomstam, een skippybal) in de sloot: het bovenstroomse peil kan niet onder de balk komen. Soms is de opening voor het water driehoekig: dan kun je eenvoudig meten hoeveel water er door komt omdat dat zich concentreert. De simpelste zijn vaste stuwen: je kunt niet zomaar even de waterstand verhogen.
Op het strand leren kinderen die kunst. Ook dat je het stuwtje links en rechts breed genoeg moet maken, anders loopt het water er langs: achterloopsheid. En dat er water onderdoor loopt: onderloopsheid.
Er zijn ook schotbalkstuwen die je wel kunt aanpassen. Vroeger werden er balken boven op elkaar gelegd in een sponning: je kon eenvoudig balken toevoegen of weghalen. Naast de stuw was dan een schuur waar die balken werden opgeslagen. Bij oude sluizen of gemalen, vaak monumenten, zie je de schotbalksponningen. Bij het volgende mini-schotbalkstuwtje (een meter breed) zie je deze sponning zitten. Dit stuwtje ligt aan de Fonteinallee in Doorwerth.
Kantelstuw
Ik kom in de Vallei veel kantelstuwen tegen: het lijkt de bak van een bulldozer. Door te kantelen verstel je de waterstand bovenstrooms. In 2018 was het zo droog dat je de bakken goed kon bekijken!
Het mechaniek is eenvoudig: een tandrad en op de klep een soort fietsketting. Soms beweegt de hele klep en zit het tandrad onzichtbaar bovenaan. Soms bewegen de zijkanten niet mee en beweegt alleen de plaat met een klein tandrad op de fietsketting.
Klepstuw
Waar meer water verwerkt moet worden zie je vaak een klepstuw. Die is herkenbaar zonder van de fiets af te stappen doordat er twee metalen staven omhoog steken. Als ik naast zo’n stuw koffie zit te drinken, hoor ik soms ineens geratel en gaat de klep een paar cm omhoog of omlaag. En inderdaad: zo’n mooie stuw is een heerlijke rustplek tijdens een fietstocht.
Ook hierbij is het mechaniek eenvoudig: een staaf met holtes waarin een pin valt. Let er onderweg eens op en geniet ervan. Het zijn vaak rustige plekjes. Altijd aan het water natuurlijk. Altijd een eindje van de weg af. Even uitrusten met het geluid van een waterval naast je. Vaak zelfs met een trap ernaartoe.
Balgstuw
Een ander mechanisme is de balgstuw. De grootste balgstuw ter wereld ligt bij Ramspol naast de A50 waar je vanuit Kampen de Noordoostpolder ingaat. Een kleintje ligt bij de Rode Haan in het Valleikanaal beneden Veenendaal. Andere liggen in Twente in de Bornsebeek en in de Dinkel.
Het idee is simpel: dwars in het water ligt op de bodem een lange lege rubberen zak. Zodra het Waterschap of Rijkswaterstaat dat nodig vindt, pompen ze de zak vol met water en lucht. Dan komt de zak omhoog en blokkeert hij de doorstroming.
Die grote bij Rampspol, een Nederlands wereldfenomeen waarvan Amerika allang een toeristische trekpleister zou hebben gemaakt, pompt in een uur 3.500.000 liter lucht en 3.500.000 liter water in de drie opblaasbalgen. Hij wordt gebruikt bij een storm vanuit het noordwesten om te voorkomen dat water uit het IJsselmeer het Zwarte Meer en Zwarte Water opstuwt.
Vizierschuiven
De drie stuwen in de Rijn bij Driel, Amerongen en Hagestein, werken met vizierschuiven die omhoog kunnen worden getrokken: net als bij een motorhelm. De vizieren liggen met de stroom mee, dat is wel bijzonder.
Het mooiste boek over sluizen en stuwen, maar helaas wel alleen over historische, monumentale inderdaad fantastisch mooie sluizen en stuwen.
Houd je van fietsen, Groningen en van watererfgoed? Dan is mijn boek Fietsen in Oldambt wellicht iets voor jou. We fietsen door de graanrepubliek in de Dollardpolders, over de keileemheuvels en het oude land en onderweg kijken we naar gemalen, molens, stuwen en ander watererfgoed. Te koop als paperback en eboek.
