In mijn nieuwste boek bekijken we de Veluwezoom in de 19de eeuw aan de hand van twee boeken: “De Gids voor Arnhem en Omstreken uit 1887” en “Dagboek van H.E. Fabius ter herinnering aan haar verblijf van 1-17 augustus 1887 bij oom en tante Henkes en mejuffrouw Kruseman op Dreieroord te Oosterbeek”.
Na aanleg van de spoorweg naar Arnhem in 1845 werd de Veluwezoom een populair vakantiegebied voor mensen uit het westen. Hotels en uitspanningen werden geopend, tochtjes aangeboden, boeken, prentbriefkaarten en wandelkaarten uitgegeven. Voor schilders werd het te gewoontjes, voor avonturiers te toeristisch, rijkelui trokken verder naar Duitsland, maar voor de meeste mensen werd de Veluwezoom juist extra aantrekkelijk.
Waarom was de Veluwezoom zo populair? En waarom werd dat later minder?
We bekijken prentbriefkaarten, lezen wat men naar huis schreef, bekijken tekeningen van amateurs, lezen gedichtjes en reisverslagen en bezoeken veel plekken die men toen bezocht en die wij ook nu mooi vinden.
We volgen Henriëtte Fabius uit Delft; zij gaat in 1887 17 dagen op vakantie naar Oosterbeek en houdt een dagboek bij. Enthousiast beschrijft ze vergezichten, bossen, steile hellingen, watervallen en andere dingen die ze niet kent uit Delft. We lezen reisverslagen van anderen. We bekijken prentbriefkaarten en lezen wat toeristen naar huis schreven waarin ze de mooie omgeving en met name de uitzichten roemen. We lezen reisgidsen en leren zo wat men rond 1887 beslist gezien moest hebben.
De Veluwezoom was uniek vanwege de eindeloze heidevelden op de heuvels, de vergezichten en de dorpjes op de hellingen.
Tot 1905 mocht je niet op de achterkant van een prentbriefkaart schrijven. Daar hielden sommige uitgevers rekening mee:
Bij ruimtegebrek schreef men rondom het plaatje:
Prentbriefkaarten gaven een positief beeld van de omgeving, toeristen uit Holland waren echt in heuvelland op vakantie. Waarheidsgetrouw zijn deze tekeningen niet.
Arnhem was de snelst groeiende stad van Nederland. De muren, bolwerken en grachten waren geslecht, er was straatverlichting en riolering: de moderne tijd kon beginnen. Buitenwijken voor rijkelui werden gebouwd en vermaakgelegenheden zoals het Musis Sacrum en de Vogel- en Plantentuin aan de Velperweg. Er werden nationale tentoonstellingen georganiseerd die zich uitstrekten over de halve stad.
Hotels werden geopend:
Hotel Beekhuizen was een echt berghotel, hoog op de oever van de Beekhuizerbeek.
De uitzichten over Arnhem waren fenomenaal. Dit is vanaf het dak van hotel Belle Vue, nu Alliander.
Dit is het uitzicht van de Keienberg over Renkum. Hier zien we nu niets meer door de bomen.
Het uitzicht vanaf de Grebbeberg is nu nog altijd mooi, maar nu is het hier en daar een doorkijkje. Toen was de helling kaal.
De tweede helft van de negentiende eeuw was echt de Gouden Eeuw van Arnhem. Daarna zakte het toerisme in elkaar. Dit megalomane hotel bij Velp bijvoorbeeld is nooit gebouwd:
Wat maakte Arnhem minder aantrekkelijk? Natuurlijk reisde men verder, maar het heuvelland van Limburg is nog altijd goed voor een paar dagen uit. Waarom Arnhem niet meer?
Het antwoord vinden we in het verdwijnen van de vergezichten. Niet die over de Betuwe en de IJssel, die vergezichten zijn er nog altijd – zie mijn foto’s. Maar ten noorden van Arnhem werd de uitgestrekte heide van de Veluwezoom steeds meer ontwikkeld tot landgoederen voor rijkelui, die niet alleen deels ontoegankelijk waren voor toeristen, maar ook vol bomen werden gezet. Terwijl Henriëtte geniet van de vergezichten vanaf de Schelmseweg, zien wij daar niets meer.
Toen zag men vanaf de Schelmseweg bij de Bakenberg de kerk van Arnhem:
Nu zien we bomen. Ook mooi, maar geen uniek uitzicht meer.
Het boek staat vol oude tekeningen, prentbriefkaarten en plattegronden en waarbij ik zo goed mogelijk 1887 heb aangehouden, of in elk geval de situatie van 1887. Zo werd in 1887 de stoomtram tussen Arnhem en de Grebbe geopend – Henriëtte gaat met deze gloednieuwe tram naar de Grebbe – dus er staan geen plaatjes van elektrische trams in dit boek. Zo krijgen we een zo goed mogelijk beeld van wat Henriëtte zag en waarover ze zo enthousiast vertelt in haar dagboek.
Het boek heeft nog geen ISBN en is dus nog niet verkrijgbaar bij bol of de boekhandel, maar alleen via de linkjes bij BraveNewBooks. Zodra ik er een ISBN voor aanvraag, gaat de prijs wel minstens 50% omhoog (daar kan ik niets aan doen). Dus grijp je kans. Het is verkrijgbaar als paperback en als e-boek.