De Rijn tussen Arnhem en Wijk bij Duurstede (waar hij overgaat in de Lek; ik dacht altijd bij het kruispunt tussen de Rijn en het Amsterdams-Rijnkanaal, maar dat is natuurlijk nonsens want dat ligt er nog maar 70 jaar; de naamswissel is net ten oosten van Wijk bij Duurstede waar de Kromme Lijn aftakt) is nergens echt veranderd sinds 1815, de eerste topografische kaart op Topotijdreis, behalve waar de twee stuwen zijn gebouwd bij Driel en Maurik dus, en tussen Maurik en Wijk bij Duurstede. Dat laatste stukje wil ik vandaag volgen in de historie. En wel terug in de tijd.

Rijn bij Wijk bij Duurstede
topotijdreis

Dit is de kaart uit 2020. Het oude centrum van Wijk bij Duurstede ligt links. Rechts daarvan takt de Kromme Rijn af: dit was de oorspronkelijke loop, die naar Leiden liep en bij Katwijk in zee kwam. Dat is al heel lang niet meer zo. Maurik valt rechts net buiten de kaart ten zuiden van de Rijn. Achter de letters ESRI zie je de eerste bebouwing. Links onderin Rijswijk, links daarvan zie je nog net het blauw van het Amsterdams-Rijnkanaal, dat van Amsterdam naar de Waal loopt. Ten noorden van Rijswijk ligt korenmolen de Hoop. Laten we dit stukje Rijn eens terug volgen in de tijd.

Rijn bij Wijk bij Duurstede
topotijdreis

Dit is in 1979. Er is veel minder water. Bij Maurik ligt het eiland de Koornwaard. Ten westen daarvan ligt eiland de Waarden van Gravenbol. De grote stuw, rechts tegen de rand, is in aanbouw. Op de Koornwaard zie ik de boerderij Den Duinen, en dat is het enige dat in 2020 bewaard is gebleven bij de crossbaan. We gaan verder terug naar 1950.

Rijn bij Wijk bij Duurstede
topotijdreis

Hee, de stuw is er nog niet. De Rijn kronkelt en is nog niet rechtgetrokken, vergelijk deze met de kaart uit 1979: twee grote bochten zijn in 1979 rechtgetrokken. De Koornwaard is hier geen eiland maar ligt op de noordoever en hoort bij Utrecht. Nu is dit het Eiland van Maurik op de zuidoever in Gelderland. De waarden van Gravenbol zitten vast aan de Betuwe en horen bij Gelderland, nu bij Utrecht. Ten westen daarvan ligt een afgesneden meander, kronkelwaard de Roodvoet die hoort bij Utrecht (nu bij Gelderland). Je ziet dat de inlaat daarvan (dus het oostelijke punt) is afgedamd. De steenfabriek op de Roodvoet staat voor het eerst op deze kaart; in 2020 ligt hij er nog. Ik ga verder terug naar 1890.

Rijn bij Wijk bij Duurstede
topotijdreis

Dit is boeiend! Je ziet dat geprobeerd wordt om een grote bocht af te snijden. In de bocht staan de letters DE, het is een bocht die ver de Betuwe in kronkelt. Het schiereiland op de noordoever heet De Roodvoet. Maar wat je hier ziet is dat er rechtsbovenin deze bocht een dam is gelegd. En dat er een smal kanaal is gegraven tussen twee punten in de Rijn, ongeveer in het midden bovenin. Langs dat kanaal zullen stevige dijken zijn gelegd een beetje ver van het water. En nu maar hopen dat de Rijn de hint snapt en dit kanaal verder uitschuurt en zo dit als nieuwe hoofdloop kiest. En dat is gelukt, zoals we zien op de kaart van 1950. Ik ga nog verder terug tot 1850.

Rijn in 1850
topotijdreis

Ja zeg, zo was het dus toen de Rijn zijn eigen weg zocht. Wat een verschil met nu. Een kronkelende rivier, lastig om met groter wordende schepen doorheen te komen. Ik zie enkele wel heel smalle plekken. En ik zie niets van de Kromme Rijn ten oosten van Wijk bij Duurstede, dat komt omdat die in de gracht begint. Op de kaart uit 1890 zie je het kanaal verschijnen. Ik kan nog een kaart verder terug tot 1815.

Tijn in 1815
topotijdreis

Rijswijk staat er prominent op, ten noorden daarvan (rondje) windmolen De Hoop die er nu meer dan 200 jaar later nog ligt, Linksbovenin achter het jaartal ligt Wijk bij Duurstede. De bandijken liggen ook nog ongeveer zo, maar de Rijn heeft een andere loop.

Een lezer Rob maakt me erop attent: de bandijken liggen er nog net zo, daar binnen is de Rijn genormaliseerd.

Nog een mooie kaart uit 1838 waar je in rood de loop in 1790 doorheen ziet. Dit komt uit het kaartboek van Conrad.

Bij Conrad is de Roodvoetmeander prachtig te zien en ook hoe snel hij verder uitstulpt. In roze een oude loop waarlangs een kadijk ligt, maar de Rijn trekt zich daar niets meer van aan. Als we niet hadden ingegrepen, hadden we hier vast het afsnijden van een meander gezien, wat de enige plek langs de Rijn in Nederland zou zijn geweest.

1778 M en W Beijerinck

Dit is een kaart uit een atlas van de buitenlanden in den ampte van Nederbetuwe van M en W Beyerinck, 1778.

Deze kaart is 50 jaar ouder dan die van Conrad, en hier zien we het begin van het ontstaan van de Roodvoetmeander. Als je deze kaart vergelijkt met die van Reuvens uit 1870, weer 100 jaar later, zien we dat de Roodvoetmeander dan verder naar het westen is opgeschoven. Vergelijk maar eens de vingerling in de bandijk en de ligging van de buitenbocht.

Dat is een normaal proces bij meanderen: bochten verplaatsen zich naar beneden.

1670 De 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken

En nou komt het: op deze kaart, 100 jaar ouder dan die van Beijerinck, staat de Roodvoetmeander helemaal niet op.

Ik blader eindeloos heen en weer tussen de diverse kaarten, want Beijerinck geeft aan dat de grens tussen Rijswijk en Maurik ten zuiden van deze Roodvoetmeander ligt. Hmm, dat klopt niet met de kaarten van de 17de eeuw. Vergis ik me? Ik tel bochten, vergelijk namen, en doe wat ik kan, maar blijf bij mijn hypothese: de Roodvoetmeander wordt in de 17de eeuw niet ingetekend. De Rijswijkse molen staat op deze kaart, en die ligt er nog (maar daar mag ik niet kijken).

Roodvoetmeander

Als bewijs dat ik hier echt wel gefietst heb, en niet alleen op google streetview heb gekeken:

Ik bekijk de Roodvoetmeander ook vanuit de andere oever van de Rijn, ten oosten van Wijk bij Duurstede. Maar het is wel echt ingewikkeld hoor, en mijn filmpjes verduidelijken niet zoveel denk ik. Ik hoop van wel natuurlijk, ik hoop dat je de volgende keer als je daar geniet, voelt dat je op een historische plek zit. Ik maak ook nog een fout in de tekst, en laat ergens de Rijn de verkeerde kant oplopen – of schrijf ik dit op dat jij, lezer, extra goed oplet? Echt waar, er zit een fout in een van de filmpjes. Maar goed, er zijn dus drie generaties Rijn hier:

  • de loop uit de 17de eeuw die uitgroeide tot de Roodvoetmeander.
  • het kanaal ten oosten van Wijk dat de Roodvoetmeander afsnijdt waar nu twee jachthavens liggen.
  • De huidige loop die gegraven is vanwege de stuw en sluis van Amerongen.

Alle afbeeldingen

  • Rijn bij Wijk bij Duurstede
  • Rijn bij Wijk bij Duurstede
  • Rijn bij Wijk bij Duurstede
  • Rijn bij Wijk bij Duurstede
  • Rijn in 1850
  • Rijn in 1815
  • Rijn in 19de eeuw

Ontdek meer van landschap lopen

Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.