Oude kaart van het Loo uit 1748

Willem Leenen tekent in 1748 een kaart van de Hooge en Vrije Heerlijckhijdt van Het Loo. Ik kan deze oude kaart van Het Loo nog niet online vinden. Dan maar zo.

De kaart is gebruikt door het Geheugen van Apeldoorn. Als je de link volgt, kun je inzoomen, de kaart transparanter maken zodat je google maps op luchtfoto ziet, en interessante dingen uit de geschiedenis van Apeldoorn op de kaart lokaliseren. Dat is bijzonder goed gedaan; met deze kaart en deze site kun je je wel een regenachtige morgen vermaken. Niet dat de kaart precies past op de ondergrond: als je inzoomt en switcht van kaart naar luchtfoto, zie je dat woonkernen als Buurlo en Beekbergen helemaal niet op de juiste plek zijn getekend. Men heeft bij het lokaliseren Het Loo op zijn plek gelegd, dus hoe verder weg des te slechter het past.

Vraag: weet jij waar we deze kaart online kunnen vinden zonder de rode cirkels?

Leenen noemt zijn kaart de “Caart der limitten van de Hooge en Vrije Heerlijckhijdt van het Loo”. Deze heerlijkheid was in 1702 opgeheven na de dood van Stadhouder Willem III (die van jagen hield en de Koningswegen heeft laten aanleggen) maar in 1748 werden de oude grenzen opnieuw bepaald; vandaar deze kaart. Het Loo werd toen opgedragen aan stadhouder Willem IV.

Hoge Heerlijkheid

Op dit moment is het Loo van onze koning, en dat doet wellicht vermoeden dat zo’n Hooge en Vrije Heerlijckhijdt superuniek was. Tuurlijk, het is groter dan mijn balkon, maar er waren meer Hoge Heerlijkheden in deze omgeving: ik kom een lijstje tegen met Het Loo, Rozendael, Rozande, Wolfswaard en Dorenweerd. Ik ben niet 100% zeker dat dit lijstje klopt (volgens mij worden hier heerlijkheden en hoge heerlijkheden door elkaar gehaald).

Daarnaast is er nog een heel rijtje gewone heerlijkheden zoals Scherpenzeel en Meijnerswijck. In een gewone heerlijkheid had de heer (man of vrouw) op grond van een leenovereenkomst het recht om gezag over de bewoners uit te oefenen. De heer (man of vrouw) deed dat in naam van de eigenaar van het gebied. Dat ging over marktrecht, muntrecht, tienden, eendenkooirecht, recht van zwanendrift, jachtrecht en nog veel meer, zie wikipedia (ik typ ook maar over). In een Hoge Heerlijkheid bestond daar bovenop het recht op doodstraf: in een Hoge Heerlijkheid kon dus een galg staan om iedereen te laten zien hoe machtig de familie op het kasteel was. In een normale Heerlijkheid niet.

Terug naar de kaart.

Het eerste dat me opvalt is hoe groot deze hoge heerlijkheid was. Erin liggen Apeldoorn, Zilven, Loenen, Klarenbeek, Ugchelen, Wiesel, Uddel, Ouwendorp, Hoog-Buurlo, Woeste Hoeve. In vergelijking daarmee is Hoge Heerlijkheid Dorenwaard een binnentuin.

De hoge heerlijkheid Het Loo is nu gemeente Apeldoorn.

Waterlopen

Wat mij bijzonder aanspreekt op de kaart, is hoe Willem Leenen de waterlopen heeft ingetekend. Neem bijvoorbeeld dit stukje bij Loenen:

Hier Beekbergen en omgeving: Meer over de beken bij Beekbergen in 1748.

Of bekijk deze watertjes bij Ugchelen, wow:

Ik houd van de kaarten van Willem Leenen omdat hij zo gedetailleerd tekent. Akkers tekent hij met ploegvoren. Op sommige kaarten tekent hij irrigatiewerken. Ik speur deze kaart van Het Loo af, maar zie geen irrigatie. Of ik kijk niet goed, of hij tekent het niet, of het was er niet. Dat laatste lijkt me onwaarschijnlijk. Dat eerste, dat ik niet goed heb gekeken, dat kan uiteraard. Ook daarom zou ik zo graag een mooiere versie van deze kaart zien. Ik denk dat hij geen irrigatie heeft getekend, omdat de schaal van de kaart zich daarvoor niet leende. Jammer.

Koningswegen

Eigenlijk doken we in deze kaart omdat we op zoek waren naar het verlengde van de Koningswegen door Reemst en Rozendaal. Maar de Koningswegen staan hier niet op; dat is raar. Gebruikte Willem in zijn eigen heerlijkheid bestaande wegen? Alleen in het uiterste zuiden bij Buurlo herkennen we iets. Nou, de Koningswegen wordt een ander verhaal.

Alle afbeeldingen