Laten we eens kijken naar een kaart van Kampen uit 1560, gemaakt door Van Deventer. Wat is er 466 jaar later nog herkenbaar?
Van Deventer heeft tussen 1559 en 1571 een schitterende atlas gemaakt van de steden in Nederland – die overigens opnieuw is uitgegeven (onderaan zet ik de link naar bol). De aanleiding was minder mooi: hij deed dit in opdracht van Philips, de koning van Spanje. Nederland zat toen in een 80-er jarige onafhankelijkheidsoorlog verwikkeld tegen Spanje. Philips wilde weten hoe de steden die aan zijn kant stonden te verdedigen waren, en hoe steden die in opstand waren, aangevallen konden worden.
Van Deventer laat dat goed zien, op de meeste kaarten door de omgeving van de stad in twee kleuren groen af te beelden. Lichtgroen voor hoog en droog land waar een leger goed doorheen kon; donkergroen voor nat laag land waar een leger niet doorheen kon bij een aanval, maar wat dus ook niet verdedigd hoefde te worden.
Kampen wisselde -zoals veel steden – meermalen van kant.
Dit is de kaart van Kampen. De groene omgeving laat geen hogere zandruggen of oeverwallen zien waar een leger gemakkelijk overheen kon. Het is allemaal nat laag land, met enkele dijken met wegen erop.
De stad ligt binnen de gracht met in het noordwesten het dorp Brunnepe. Aan de overkant van de IJssel ligt IJsselmuiden. IJsselmuiden betekent ‘monding van de IJssel’, maar die lag toen al lang niet meer daar – het uitgroeien van de IJsseldelta en het inpolderen van Kampereiland is een fascinerend verhaal dat ik bewaar voor een andere keer.
In het noorden zien we nog net de splitsing tussen het Ganzendiep rechts en het Rechterdiep links en dus ook het zuidelijke puntje van Kampereiland daar tussen.
Over de IJssel tekent Van Deventer een brug. Bij andere steden aan een rivier zoals Arnhem doet hij dat niet. De eerste voorloper van de stadsbrug bij Kampen is gebouwd in 1448. Die brug was wereldberoemd; de lange overspanningen waren toen een technisch hoogstandje. Niet voor niets werd daar enkele jaren later een bolwerk gebouwd ter verdediging van de brug – zo meer daarover. De huidige stadsbrug, gebouwd in 1999, is schitterend – links op mijn foto, ik ben hier aan het eind van een lange fietstocht in de avondzon.
Het is een hefbrug. Gelukkig vind ik een gratis foto in het publieke domein:
Rond de stad tekent Van Deventer een gracht met muren, maar nog geen bolwerken: die zijn een paar jaar later gebouwd (vanwege diezelfde oorlog).
Door de stad stroomt de Burgel: dat is een oude arm (een hank) van de IJssel die de Kampenaren vast hebben uitgebaggerd en stromend hebben gehouden. Het prille begin van Kampen was op het eiland tussen de Burgel en de IJssel – net Parijs.
Op de volgende kaart uit 1598 zien we de bolwerken rond de stad plus een bolwerk aan de overkant.
Dat bolwerk aan de overkant is nog herkenbaar:
Ten noorden van de stad tekent Van Deventer een uiterwaard met een hank en een strang (sorry, ik kan het niet laten). Daar tekent hij geen dijk langs de rivier. Wel ten zuiden van Kampen en aan de rechteroever. Aan de linkeroever tekent hij verder geen uiterwaarden. Langs de rechteroever tekent hij een smalle strook.
Langs de IJssel stond natuurlijk een kade en een muur die de stad verdedigde tegen het water, met poorten die afgesloten kon worden. Voorbeelden zijn de Melkpoort, de Koldenhovepoort en de Lampetpoort. In 1801 tekent Kraijenhoff nog de Melkpoort (daar bevestigt hij een hakkelbout in).
En nu? Hoe wordt nu voorkomen dat het water de stad in stroomt? Met stuwen die verborgen zitten onder de straat en zo nodig kunnen worden opgetrokken. Dit is die in de Melkpoort:
Die van de Lampetpoort is op Google Streetview beter zichtbaar. Het gaat om die band over de weg plus de kastjes links en rechts.
Terug naar Van Deventer. Ik trek de lijnen over:
en plak achter de lijnen de kaart van De Man van rond 1840.
Dan poets ik de lijnen wat op. Dit omdat Van Deventer niet zo nauwkeurig kon meten als De Man (en dat was ook zijn taak niet). Dus ik leg de poorten op hun juiste plek, verhuis de oevers een beetje en zo. Het resultaat is de kaart van Van Deventer geprojecteerd naar 1840.
Fascinerend. Kampen is in driehonderd jaar niets gegroeid. De windmolens die Van Deventer tekent rond Kampen, staan er in 1840 nog. Waar de Burgel in de IJssel uitmondt, is een haven gemaakt. Brunnepe ligt er ook nog net zo. Aan de overkant is IJsselmuiden gigantisch gegroeid. De uiterwaarden met de hank + strang heten in 1840 de Greente: het groene gebied, stadsweide.
Ik plak de huidige topokaart achter mijn lijnen:
Zucht.
De structuur is nog herkenbaar Niet alleen de Burgel en de gracht, maar ook dijken en weteringen liggen er nog net zo. Het stadse stratenpatroon volgt die oude lijnen. En gelukkig heeft Kampen de poorten laten staan, dat is echt om jaloers op te worden.
Maar ook: wat een andere wereld.
Steeds als ik zo’n kaart van Van Deventer bestudeer, overkomt me hetzelfde: ik verwonder me dat het gebied dat hij afbeeldt zo klein is. Ik dacht al blij dat de omgeving van Kampen niet veranderd is: groen, kaal, weteringen, dijken. Maar we hebben de hele kaart volgebouwd. De Greente is industriegebied. Brunnepe is opgenomen in de stad.
De Atlas van Van Deventer bij bol.