Wat is een zinkstuk?

Een zinkstuk is een wonderbaarlijke techniek uit de waterbouwkunde om te voorkomen dat de bodem van rivieren en kanalen uitschuurt. Bijvoorbeeld benedenstrooms van sluizen en stuwen. Ik weet niet of het typisch Nederlands is, maar Nederlanders zijn er wel goed in. Andere termen zijn kraagstuk, mat. Google maar en je zal je verbazen. In een oud leerboek weg- en waterbouw (Plasschaert) kom ik de complete werkwijze tegen.

Tegenwoordig wordt vaak geotextiel gebruikt met lussen bovenop waardoorheen rijshout wordt gestoken waarop het zinkstuk wordt opgebouwd. Vroeger was de hele mat van rijshout. De mat kan zo groot gemaakt worden als nodig is, en dat is vaak honderden meters lang. Als het af is wordt het op zijn plaats gebracht en dan drijft het daar op het water. Om het te laten zinken wordt het verzwaard met stenen. Dat moet op een slimme manier gebeuren, anders zinkt het midden terwijl de zijkanten nog drijven of de werkers zinken mee met het matras of het breekt of scheurt uiteen.

Kortom vakwerk voor specialisten.

Zinkstukken worden traditioneel gemaakt van rijshout van wilgen, elzen of essen. Die worden verbouwd in grienden.

Zie eens hoe groot zo’n ding kan zijn:

Deze is van de Stevinsluizen in de Afsluitdijk.

Het maken van een zinkstuk

En nu verzand ik me toch in een wirwar aan verouderde termen waar ik niets van af weet …. het probleem is dat mijn twee leerboeken hierover, honderd jaar oud, er vanuit gaan dat je de basis wel kent en alleen wat extra details nodig hebt. Zoals in een hedendaagse uitleg van ‘hoe lees je je whatsapp op je laptop’ ook geen uitleg krijgt over wat een laptop is. Dus het leerboek gaat er vanuit dat ik weet wat wiepen, blezen, gaarden, staken, haringband, en nog zo een tiental dingen zijn, die ik allemaal ‘wilgentakken’ zou noemen.

Stap 1: De voorbereiding

Het zinkstuk moet uiteindelijk gemaakt worden bij laag water en afgezonken worden bij dood-tij. Dat betekent dat er heel veel werk verzet moet worden in heel korte tijd. En dat betekent dat veel van te voren gemaakt wordt, wat dan ter plekke wordt samengevoegd.

Het eerste wat men nodig heeft, zijn wiepen. Dat zijn bossen van takken, samengebonden tot lange einden van wel 30 meter lang. Zoiets als een kerstkrans, maar dan niet rond natuurlijk. Hoeveel wiepen? Stel je maakt een stuk van 30 * 30 meter, en je wiepen zijn 30 meter lang. Dan heb je zo’n 35 wiepen op een rij nodig, daaroverheen nogmaals 35: dat vormt samen de bodem. De bovenkant ook weer 35 + 35. Dus 140 wiepen voor een zinkstuk van 30 bij 30 meter. Bij zinkstukken die aan grote krachten onderhevig zouden zijn, gebruikte men zelfs drie lagen wiepen: 210 wiepen voor een stuk van 30 * 30 meter.

Dan heeft men gigantische hoeveelheden bossen rijshout nodig die tussen de twee of drie lagen wiepen worden gelegd.

Heel veel touw om alles samen te binden, verticale perkoenpalen, proppen waarmee het geheel aan de schepen wordt gebonden en nog veel meer onderdelen.

En tenslotte scheepsladingen stenen.

Stap 2: Het maken van het zinkstuk

Bij laag water en mooi weer wordt het zinkstuk op de drooggevallen wal in elkaar gezet. Een laag wiepen wordt uitgespreid, een tweede laag wordt daar dwars overheen gelegd, alles wordt samengebonden. Hier overheen wordt een laag rijshout gelegd – en geloof me, hier worden in de leerboeken een tiental pagina’s aan gewijd hoor, want naar welke kant leg je de blezen, naar welke kant de dikke stelen, hoe leg je alles over elkaar – en daaroverheen worden weer twee lagen wiepen gelegd. Hierop worden verticale hekjes gemaakt, tuinen geheten, die voorkomen dat ballaststenen wegrollen. Kijk ook op de volgende foto.

Vervolgens wordt het zinkstuk naar de juiste plek gesleept en rondom aan schepen met ballaststenen opgehangen.

Stap 3: Ballast gooien

Op een teken van de zinkbaas beginnen arbeiders van alle kanten tegelijk vanaf de boten stenen te gooien op het zinkstuk. Het zinkstuk begint te zakken en zweven. De zinkbaas wordt nu gespannen: gaat het goed? Op een sein hakt iedereen alle touwen door waarmee het zinkstuk aan de schepen vastzit, en zakt het zinkstuk naar beneden. De arbeiders werpen grote hoeveelheden stenen na, het zinkstuk ligt op zijn plek.

Stap 4: Nazorg

Als het zinkstuk op de bodem ligt, wordt het verder met zand bedekt, boeien worden losgehaald, en dan is het klaar.

En nu? Eigenlijk is er niet veel veranderd, behalve dat er nu ook geotextiel wordt toegepast behalve waar dat niet mag vanwege natuurwetgeving. Nederlanders hebben de techniek over de hele wereld geintroduceerd.

Alle afbeeldingen