De uiterwaarden bij Rhenen

Rhenen ligt prachtig aan de Rijn en de kerk is vanuit de Betuwe kilometers ver te zien. De stad met zijn indrukwekkende kerktoren is door veel schilders vereeuwigd. De uiterwaarden zijn prachtig ingericht en je kunt er heerlijk wandelen.

We zitten in bocht 12 op de routekaart van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen.

Premium inhoud

1550 Rhenen bij Van Deventer

Op deze oudste kaart in deze serie tekent Van Deventer in 1550 drie strangen in de waard ten oosten van Rhenen en een smalle waard ten westen. Ten westen van Rhenen zien we de veerstoep; die ligt er nog net zo.

1625 Beneden Rhenen

Dan kom ik iets bijzonders tegen: De kerk van Rhenen achter een hoge zandberg, precies wat Hudde en Huigens beschreven, zie verderop bij 1670. De tekening is van Abraham de Verwer en te zien in België. Die hoge oever kan alleen maar de steile oever zijn boven Remmerden waar de Rijn langs schaart. Ik maak een uitsnede met de gegevens erbij zodat je het kunt terugvinden in het digitale museum van België. Waarom bijzonder? Nou, van Rhenen zijn heel wat prenten gemaakt, maar dit is de enige vanuit dit gezichtspunt.

Overigens lijkt de tekening wel een verhaspeling van Arnhem en Rhenen.

1640

Op deze tekening zien we rechts de Rijnpoort, herkenbaar aan de twee torentjes (te Rhenen staat erbij geschreven, er bestaat ook een bredere versie met daarop rechts de stad getekend), links achteraan ’t Huis ter Lee, en in het verschiet Lienden. In het lage land vooraan schrijft de tekenaar Den Haeck langs (vermoed ik, maar dat zie ik niet) een watergeul. Dat moet in de waard zijn waarin Van Deventer in 1550 drie strangen of hanken tekent.

1662 Isaac van Geelkercken

In 1662 tekent Isaac van Geelkercken aan Rhenense zijde de stadsweert van Rhenen en daarbuiten een bloot sant.

Meer over het kaartboek uit 1662 van de Rijn.

Boven Remmerden, bij de staart van de Stadswaard van Rhenen, tekent hij twee kribben met daartussen een gat dat ver doordringt de waard in.

1670 De 10-meterkaart

Ook op de 10-meterkaart tekent Isaac van Geelkercken in 1670 tussen de Heimenberg en de Hoge Schaardijk tussen Rhenen en Remmerden een typische kronkelwaard. Hij schrijft daarin Burgers Klerck, Gelder (familie Gelder dus), de Stadtsweert. Buiten de stadweerdt tekent hij een zandbank die hij Sandt noemt. Tegenover deze zandbank tekent hij bij de staart van de middelwaard een schaardijk aan Betuwese zijde waar ook de veerstoep ligt.

1671 Hudde en Huijgens

In 1671 komen twee echt hoge heren uit Amsterdam de problemen van de IJssel en de Rijn bekijken: Hudde en Huijgens. Hudde was degene die het Amsterdams Peil bedacht, en Huijgens kennen we allemaal als een van de grootste Nederlandse geleerden.

Ze schrijven ook iets over de Rijn beneden Rhenen:

De schippers wisten ons bij dese occasie te seggen, dat de Rhenensche santbergh, namentlick die even onder Rhenen leijt, nu omtrent naer haere gissinge acht jaeren geleden bekribt en tussen beijde met rijshout besteken was, sijnde doen ter tijt daer grote ondiepte, en nu in tegendeel op t’ minste 7 voeten waters.

En dat is precies wat we op de 10-meterkaart en de kaart uit 1662 zien: de hoge oever waar de rivier langs de stuwwal schaart, is met kribben vastgelegd.

1690 Gezicht op Rhenen

Jan Ruijscher etst Rhenen vanuit het westen. Maar van de waarden zien we niks: onder de helling liggen schepen in de haven. De weg van de stad naar deze haven vanaf de Rijnpoort (nu verdwenen, maar op oude tekeningen herkenbaar aan de twee torentjes) is omzoomd door bomen. Dit is nu de Rijnstraat.

1690 Gezicht op Rhenen

Deze prent is getekend door Anthonie Waterloo die leefde van 1619 tot 1690. Hij zal op de Heimenberg gezeten hebben. Hierop is wel de kronkelwaard te zien, met daar doorheen de rechte Rijnstraat naar de haven. Links van de kerk de Rijnpoort, rechts de twee molens (de linker is er nog). Tussen de molens en de kerk is de Bergpoort te zien.

1714 Gezicht op Rhenen

Deze ets is gemaakt door Thomas Doesburgh en gedateerd tussen 1692 en 1714. We zien Rhenen vanuit het zuiden, rechts gaat de Rijnstraat naar het water. Op de voorgrond zitten en staan mensen op een oever die het water in steekt en gezien de ligging van de twee molens (vergelijk met de kaart uit 1550 van Van Deventer) kan dat best de veerstoep zijn. De veerpont komt aan en is herkenbaar doordat hij overdwars in de Rijn ligt. Hij wordt voortgeboomd en zit stampvol mensen. Links zie ik twee roeiboten die aan elkaar gekoppeld zijn met een lange lijn; ik vermoed dat ze vissen met een net tussen twee boten. De blokvormig gesnoeide bomen links op de oever van Rhenen vind ik ook merkwaardig.

Ik maak deze prent na vanaf de veerstoep. Net rechts van de kerk zie ik een wiek van de molen; de Rijnstraat ligt verscholen tussen de bomen. De linkermolen is weg.

1802 Gezicht op Rhenen

Hendrik Hoogers maakt er in 1802 wel super romantische plaatjes van. Intussen heb ik nog geen enkel plaatje gevonden van de waard beneden Rhenen.

Ook deze prenten fotografeer ik na.

1881 de waard op topotijdreis

In 1881 zie ik drie sluizen, een steenoven en drie scheve kribben bij de haven.

1911 Rhenen

Wijnand Otto Jan Nieuwenkamp tekent in 1911 Rhenen aan een miniRijn. De lucht vind ik wel super.

1941 Pontveer bij Rhenen

Dit is een tekening van Johannes Abraham Mondt naar een ontwerp van George Henry Boughton. Mondt leefde van 1869 tot 1941.

Nou, ik hoop dat je genoten hebt van de afbeeldingen van Rhenen, maar ik ben weinig wijzer geworden over de uiterwaarden daar.

De kaart uit 1870 van Reuvens

Reuvens heeft in zijn kaartboek van de Rijn niet veel aandacht voor Rhenen: er ligt geen dijk want de stuwwal functioneert als dijk, er zijn geen peilstenen, peilschalen, dijkmagazijnen. Wel een stenen duiker en het veerhuis met pontveer natuurlijk. De veerpont was een gier zonder bootjes. Het veerhuis is er nog (nu een restaurant met een heerlijk terras), net als het veer. De verstevigde oever onder de stuwwal tekent hij duidelijk in. Reuvens tekent geen sluis in de Palmerswaard, maar die heeft er wel degelijk gelegen. Op mijn wandeling loop ik er langs.

Lopen en fietsen

Ik fiets en loop de hele waard van Rhenen af. Dus ik begin ten oosten van de brug bij Vogelenzang, loop onder de Rijnbrug door, langs het veerhuis naar de Palmerswaard en ga door zover als ik mag komen tot de staart van de waard. Het blijkt een prachtige wandeling, maar de staart is verboden gebied. De uiterwaard is in opdracht van provincie Utrecht heringericht in het kader van het project Uiterwaarden Nederrijn. Er loopt een fijne wandelroute doorheen. Dichtbij de stad, onder een grote brug, maar juist daarom ook heel bijzonder. In de Palmerswaard vind ik nog een ruïne van een stenen sluis, niks ruïne, hij werkt nog!

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

Tijd om de overkant weer op te zoeken: we gaan naar de Tollewaard bij Lienden.

Alle afbeeldingen