De uiterwaarden bij Lienden, die wij nu de Tollewaard noemen, heette vroeger Kostverloren. Hij ligt tegenover Remmerden aan de zuidoever.
We kijken naar nummer 13 op de routekaart van onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen:
Het is een kronkelwaard die niet de kans heeft gekregen om uit te groeien: de stuwwal van de Utrechtse Heuvelrug ligt in de weg. De Rijn kon niet verder naar het noorden uitdijen. Maar hij probeerde het wel.
Premium inhoud
Premium abonnees lezen hier over de werkbezoeken in de 17de eeuw.
Oude prenten en kaarten
1671 Kostverloren op de 10-meterkaart
Isaac van Geelkercken tekent in 1670 op zijn 10-meterkaart een prachtige kronkelwaard vol strangen (kwelgeulen). Van oud naar jong zie ik Costverlooren, Ketelersweert, Van Wijcksweert, Vonckenweert, Gasthuisweert, Tulcken of Wiltsweert. De schaardijk beneden deze waard noemt hij de Koningskop. Buiten de waarden tekent hij nog nieuwe rijswaarden die van Gelder zijn (dat is een familienaam; het slaat niet op Gelderland). Aan de Utrechtse kant tekent hij een hoge schaer met nieu geleijde wercken.
1682 Keteler weerd bij Passavant
Moet je eens zien hoe ze van beide oevers uit wel erg enthousiast kribben hebben gelegd om land aan te winnen. Meer hierover.
1778 Kostverloren bij Beijerinck
In het kaartenboek van Beijerinck uit 1778 staat ook een kaart van dit gebied (waarvan we het rechterdeel al gezien hebben bij de Middelwaard, bocht 11b). Het rechterstukje van de grote kaart is Kostverloren. Als je niet beter wist, zou je dit zo verwarren met de Middelwaard bij Rhenen.
En zo ziet het er hier nu uit:
1950 Kostverloren Uiterwaarden
De kaart uit 1870 van Reuvens
Reuvens deelt in zijn kaartboek van de Rijn uit 1870 Kostverloren helaas op over twee kaarten. Achter de dijk van het oostelijke deel tekent hij een waai.
In het westelijke deel tekent hij bij de Oudewaardse sluis een peilsteen,twee waaien en een Stenen heul. Verderop, bij Verhuizen, tekent hij een peilsteen en twee houten peilschalen. En een grenspaal even ten westen van Verhuizen. De wetering was eens de grens tussen Lienden en Ingen.
In de waard zelf tekent hij de Klinkwatering, een houten heul en een steenplaats.
2021 Ruimte voor de Rivier
In 1950 zien we nog steeds de vorm van Kostverloren in de benedenhoek van de waard zoals Beijerink hem al intekent. Verder zien we twee steenovens.
De oude naam is verdwenen, de waard heet ineens Tollewaard. Ik zie twee stoplichten bij Bontemorgen, maar daar weet ik niets van. Aan de Rijn ligt een gemaal, dat ken ik wel (Gemaal Bontemorgen). In het kader van Ruimte voor de Rivier is deze waard geweldig opgeknapt, ook al mopperen de landschapsarchitecten dat de brug stoort: ik vind het prachtig. Er is behoorlijk wat water en ooibos bijgekomen. Centraal in dit plan stond de verlaging van de zomerdijk.
Over het project Ruimte voor de Rivier is een prachtig boek uitgebracht. Niet alleen voor op de koffietafel, maar ook super informatief.
Lopen en fietsen
Genoeg gestudeerd, ik fiets naar de Tollewaard zoals hij nu heet. Er is een onverhard pad doorheen gemaakt dat onder de nieuwe brug doorloopt. Je kunt helaas geen rondje lopen en je mag ook niet verder over de zomerdijk naar de veerpont bij Ingen, hoewel dat gemakkelijk zou kunnen. Het nieuwe wandelpad is erg mooi; ik geniet van libellen, vlinders en vogels. De drukke Rijndijk is ver weg en de mooie brug komt steeds dichterbij. Daar loop ik onderdoor en daarna kom ik helaas hoe jammer alweer snel op de Rijndijk en is de lol voorbij. Sta ik daar op een drukke dijk zonder voetpad er langs. Zucht. Maar uiteraard kun je onderaan de dijk verder lopen en dat is voor een eindje ook best leuk.
Lijstje: uiterwaarden waar je onder een brug door kunt lopen:
- bocht 1: Meinerswijk: onder de brug bij Arnhem door.
- bocht 2: Rosande: onder de spoorbrug door.
- bocht 3: Driel: onder de oprit van de stuw door.
- bocht 4: Doorwerth: onder de A50 door.
- bocht 5: Heteren: onder de A50 door.
- bocht 7: Randwijk (onder de Veerweg door; oh nee, dat mag niet)
- bocht 11: Middelwaard: onder de brug bij Rhenen door.
- bocht 12: Rhenen: onder de brug bij Rhenen door.
- bocht 13: Tollewaard: onder de oprit naar de steenfabriek door.
- bocht 23: Culemborg: onder de spoorbrug door.
- bocht 24: de Steenwaard: onder de spoorbrug door.
Okee, we steken weer over en gaan naar de uiterwaarden bij Remmerden en Elst.
Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.
