Wat zijn schutsluizen?

Een schutsluis bestaat uit een schutkolk voor schepen en aan beide zijden afsluitingen.

Ik heb deze miniserie over sluizen in drie delen opgedeeld, van kokersluizen via keersluizen naar schutsluizen. Deze volgorde is niet voor niets: ze worden steeds ingewikkelder, en zo kan ik steeds wat nieuwe mooie oude woorden toevoegen waarmee jij, lezer, je tochtgenoten de ogen kunt uitsteken. Dus als er in dit artikel woorden staan die je niet kent zonder uitleg, dan is die term al in een van de twee vorige artikelen besproken.

Schutsluizen liggen door het hele land in rivieren waar een hoogte overwonnen moet worden die voor schepen te steil zou zijn. Of in kanalen om panden te verbinden met verschillende waterhoogten (in een kanaal staat het water horizontaal, en het kanaaldeel tussen twee sluizen heet een pand – zo spreken we in het bestuur van het waterschap over onderhoud aan het vijfde pand van het Apeldoorns Kanaal, en dan snappen we allemaal wat bedoeld wordt). Of in een zeedijk waar schepen bij eb en vloed doorheen willen.

De foto is van de schutsluis in Steenwijk.

Zo’n schutsluis in een kanaal is plat. Wat boven het gras uitsteekt zijn uitsluitend de bewegingswerken, tandwielkasten en hekjes: het ijzerwerk dus. Ja, en ook de brug voor de fietsers en de houten palen die de boten leiden. Dat de sluis verder plat is, is omdat in een kanaal geen hoog water te verwachten is. Niet hoger dan de zijkant.

Bij schutsluizen in een zeedijk of een voormalige zeedijk is dit anders, want die schutsluizen hebben ook een waterkerende functie.

Mocht je nog meer sluizen kennen en nu denken “nou, maar die is ook best hoog en ligt toch in een kanaal” – het Twentekanaal bijvoorbeeld: ja dat klopt, maar dat komt doordat die sluizen met hefdeuren werken, en die moeten natuurlijk heel hoog opgeheven kunnen worden om schepen er onderdoor te kunnen laten gaan. Hier een foto van de Irenesluis in het Amsterdam-Rijnkanaal. Deze heeft dus hefdeuren.

In het Ganzendiep bij IJsselmuiden ligt een prachtige schutsluis met hefdeuren, terecht een monument:

Ezumazijl

De sluis bij Ezumazijl is perfect voor een leerboek. Hij ligt in de Suderie in de voormalige zeedijk ten westen van het Lauwersmeer.

Schutkolk

Op de foto’s zie je een lange smalle schutkolk, en aan het eind een set puntdeuren die dicht zijn met de punt naar mij toe. De waterdruk wordt dus van deze kant verwacht, en wel als de sluiskom vol staat. We kijken hier dus naar de landkant, de vroegere gevaarlijke Lauwerszee ligt achter me. De puntdeuren zijn helemaal gaaf en zoals ik ze beschreven heb bij de keersluizen: van hout, met een achterhar en een voorhar, een schrankschoor, beplating evenwijdig aan de schrankschoor. Verder schotbalksponningen, een sluismeesterskantoortje en een ophaalbrug. Alles zit erop en eraan, en alles werkt. Topsluis.

En, speciaal voor schutsluizen, rinketten en haalkommen.

Rinketten

Wat zijn rinketten? Je kunt je voorstellen dat de deuren subtiel geopend moeten worden. Stel dat je in de sluis ligt te wachten, en de deuren voor je gaan open en dan komt er een muur van twee meter water op je af. Of je dendert op een waterval juist twee meter naar beneden. Om dat te voorkomen, zitten er in de deuren onder water luiken. De sluismeester opent en sluit die terwijl hij bovenop de deur staat.

Bewegingswerk

Het openen en sluiten van de deuren gebeurt vanaf de kade. Dat kan elektrisch of handmatig. Openen gaat dan met een draailier, sluiten met een duwboom.

Haalkommen

In de schutkolk zitten granieten haalkommen met smeedijzeren pennen waar je je schip aan kunt vastmaken. Een ladder op de deur voert naar de bodem, handig bij onderhoud.

Dokkumer Nieuwe Zijlen

Andere schutsluizen

Ik noem er slechts een paar. Er liggen er tientallen in mijn bloggebied, misschien wel honderden:

• De zeesluis in de jachthaven van Termunterzijl.
• Dubbele schutsluis in het Prins Frisokanaal bij Stavoren.
• Prinses Irenesluis en Prinses Marijkesluis: schutsluizen met hefdeuren in het Amsterdam Rijnkanaal.
• De schutsluizen bij de stuwen van Driel, Amerongen en Hagestein in de Rijn.
• Robbegatsluis bij Lauwersoog.
• Reitdiepsluis en de nieuwe Hunsingosluis bij Zoutkamp.
• Nieuwe schutsluis bij Esonstad bij Oostmahorn.
• Nieuwe schutsluis bij De Bult in Oldambt.
• Schutsluis met hefdeuren bij IJsselmuiden.

Dit is het beste boek in mijn boekenkast over sluizen.

Alle afbeeldingen