Beneden Wijk bij Duurstede ligt de Bosscherwaard die doorsneden is door het Amsterdam – Rijnkanaal. Het is een mooie kronkelwaard, die gebruikt wordt voor akkerbouw.
We zitten in bocht 20 op onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen. We beginnen bij de schaardijk tegen de stad Wijk bij Duurstede aan en vandaar naar beneden, steken het Amsterdam-Rijnkanaal over en eindigen bij paal 130 waar de Romeinenbaan bij de rivier komt (en de dijk en Romeinenbaan dus splitsen). Daar begon vroeger de schaardijk. Kijk met me mee.
Die Romeinenbaan verschijnt overigens pas in 1957 op de kaart.
Premium inhoud
Premium abonnees lezen hier over de werkbezoeken in de 17de eeuw.
1607 en 1623 Kempinck
Kempinck maakt twee kaartjes van deze waard. Vergis je niet, die ‘muren’ zijn niet de muren van Wijk bij Duurstede, maar is de dijk bij Ravenswaaij op de zuidoever.
1662 Isaac van Geelkercken
In zijn mooie kaartboek van de Rijn heeft Isaac een blad over voor de staart van deze waard beneden Wijk bij Duurstede. Dat is dus hetzelfde stuk als de kaarten van Kempinck en het verbaal van de visitatie uit 1607.
NB noorden is onderaan. Hij tekent dus alleen de staart van deze waard met daarin (zoals in alle waarden tot nu toe) aangroeiende rijswaarden. Hij tekent een pad naar Moersbergens krib, en het lijkt wel een plek voor een veerpont, want er loopt een pad naartoe en aan de overkant ligt het Cupershooff. Dat is net beneden Ravenswaai. Dat veer zou dan verdwenen zijn, want het Beusichemse veer is dit niet. Lag er een veer in de Bosscherwaard? Dat kan heel goed. Ik hoop meer kaarten of aanwijzingen te vinden.
De teksten langs de noordoever – onderaan – van links naar rechts: Godijns kribben, Godijnsweert, Moersbergens krib, Heer van Moersbergens lant ende kribben, rijsweert. Dat is het benedenstroomse einde, de staart dus, van deze waard. Vervolgens tekent hij weer een schaardijk en zet daarbij Leckendijck en vervallen Sprocklenburchs hoofft. Sprockelenburg is het kasteel bij Culemborg, maar daar zitten we nog niet. Ook bestaat er tegenwoordig een Moerbergsewaard – prachtig natuurgebiedje – maar ook daar zitten we nog niet.
In de Rijn zelf schrijft hij Rhijnstroom en 3 voet. Dat is niet erg diep, understatement. De Rijn – Lek – was beneden Wijk bij Duurstede helemaal aan het verzanden.
1671 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken
Isaac tekent in de waard beneden Wijck eerst bij de stad een schaardijk, dan een waard met enkele strangen erin en een rijswaard die aangroeit en tenslotte bij de staart van de waard weer een schaardijk. De bandijk noemt hij Stichtsendijck. In de waard schrijft hij Godijns weerd en Hr van Moersbergens weerden. Verder tekent hij een aantal kribben die met de stroom mee liggen. Bij de benedenste schaardijk, bij de staart van deze waard – rechts op deze uitsnede dus – schrijft hij Sprocksenberchs hoefft.
1789
Ik knip een stuk uit de overzichtskaart uit 1789.
De (oudere) Wijckerwaard en (jongere) Poelswaard beginnen even beneden Wijk bij Duurstede, en ontwateren beide via een sluisje benedenstrooms. De staart van de waard is op deze kaart naamloos, en ontwatert via een eigen sluisje – maar ik neem aan dat hier ook de twee hoger gelegen waarden op ontwateren. Helemaal zoals het hoort. In de Bovendamse dijk is een doorbraak met een wiel uit 1747 getekend. Die wiel ligt er nog, zie verderop.
De kaart uit 1870 van Reuvens
Reuvens noemt de waard die wij nu Bosscherwaard noemen, de Wijkerwaard en de Poelswaard en beide laat hij ontwateren met een sluisje. Hij tekent ook de wiel uit 1747, schrijft zelfs 28 februari 1747. Ook bij hem is de staart naamloos, en net als in 1789 ligt daar een sluisje – maar dat staat net op kaart 38.
Fietsen en lopen
De waard is doorsneden door het Amsterdams Rijnkanaal. Bij de Prinses Irenesluis kijk ik uiteraard mijn ogen uit. Het boeiendst vind ik niet de sluis, maar de eieren van Thijsse. Dat zijn cirkelvormige kommen op de vier hoeken van de kruising zonder welke deze kruising tussen een stilstaand kanaal en een stromende rivier niet kan bestaan. Schepen zouden de stromende rivier niet kunnen oversteken omdat ze met de stroom meegevoerd worden. De bodem van het kanaal, die een meter lager ligt dan de bodem van de Rijn, zou zich opvullen. En er zouden kolken ontstaan bij beide ingangen van het kanaal doordat water uit de Rijn een eindje het kanaal instroomt en dan weer terug.
Het tweede probleem, dat de Rijn hoger ligt dan het kanaal, is opgelost door de rivier ter plekke iets te versmallen. Daardoor gaat het water sneller stromen en schuurt de bodem dieper uit – slim. Het derde probleem is opgelost door deze eieren: in plaats van een waterkolk in het kanaal, ontstaat er nu een kolk in de eieren, en dat is voor de schepen geen probleem. En zo werd het eerste probleem ook opgelost, want hoewel de oversteek nog steeds lastig is, kunnen ervaren schippers ermee overweg omdat het in elk geval altijd hetzelfde probleem is.
Eieren van Thijsse dus. Je ziet ze ook bij de stuwen in de Rijn en bij enkele andere kruisingen tussen rivieren en kanalen.
Het Amsterdam-Rijnkanaal is ontworpen door Mussert. Die was een uitstekend waterbouwkundig ingenieur in diens van Rijkswaterstaat, maar daarnaast leider van de NSB.
Ik fiets na de sluis direct terug naar de oude bandijk en kom bij steenfabriek De Bosscherwaarden. Een surrealistische plek, maar erin huist gewoon een kanovereniging. Het is een Rijksmonument.
De wiel van 28 februari 1747 die Reuvens intekent, ligt er nog net zo en is bijzonder vanwege zijn vorm: het lijkt net een paddenstoel. Er liggen nog uitlopers van de oude dijk;.
Iets verderop ligt een bakstenen peilschaalput die Reuvens niet intekent. De schaal is weg helaas. Kunnen we dit soort dingen niet herstellen? En dan met water erin.
Ik zou stoppen bij paal 130, dat doe ik natuurlijk niet want wat moet ik daar doen? Helaas heb ik geen enkele wandelmogelijkheid gevonden. Geen legale tenminste: ik ben wel even naar de NW hoek van de waterkruising wezen kijken, en daar zaten ook mannen te vissen, maar een echt toegangspad met bordje ‘welkom’ heb ik niet gezien. Ook bij de steenfabriek kon ik geen rondje lopen. Jammer hoor.
Weer thuis lees ik echter een mooi document over een herinrichting waarbij een nevengeul en een wandelpad zal worden aangelegd. Dit naar aanleiding van plannen om zand af te graven. Het plan dateert uit 2011, dus wellicht maak ik het nog mee.
Alle actuele zijtakken van de Rijn:
- Waal
- Linge (het deel tussen de aftakking bij Doornenburg en Tiel is een kanaal; de Linge is van nature een zijtak van de Waal)
- IJssel
- Valleikanaal (als we de Grebbedijk zouden weghalen, zou de Rijn door de Gelderse Vallei kunnen gaan stromen)
- Oude Rijn bij Wijk bij Duurstede
Tijd om naar de overkant te gaan: we gaan naar Ravenswaaij en Beusichem.
Nog even over de rode huisjes. Dat zijn dijksmagazijnen, zie ik in de legenda (o.a. op het blad Wijk bij Duurstede)
En die blauwe blokjes zijn Rijkspeilmerkstenen, alleen zijn ze soms wat anders weergegeven op de kaart, namelijk met een kruis. Dat lijkt op vier kwadranten, maar zo is het denk ik niet bedoeld…
Ik denk dat de blokjes met de kwadranten op de kaart van Reuvens NAP-merktekens zijn. En dat ze later aangebracht zijn. Ze hebben namelijk een afwijkende kleur (donkerblauw). Op herberg De Roode Leeuw zt nog steeds zo’n peilmerk. En op de kaart van Reuvens vind je daar ook zo’n blokje. Ik ben zelf vooral geïntrigeerd door de rode huisjes op zijn kaarten. Dat waren mogelijk waakhuizen. Ik ga de kaarten van Wentink van Hoogheemraadschap Lekdijk Bovendams er eens naast leggen. Die zijn uit dezelfde tijd.
Onder het kopje Nu heb je het over Culemborg, maar dat moet natuurlijk Wijk bij Duurstede zijn.
En jouw ‘peilputten’ zijn toch echt peilschaalhuisjes of peilhuizen. Die waren alleen bij hoogwater in gebruik (en stonden dus vrijwel altijd droog) en dienden om onafhankelijk van de golfslag het peil in de Lek te kunnen aflezen. Onderaan de dijk zat een instroomopening (in het gebied van De StichtseRijnlanden alleen nog in Jaarsveld aanwezig). En in het peilschaalhuisje hingen een, twee of zelfs drie (zoals in Jaarsveld) peilschalen. Verschillende van deze huisjes werden namelijk gefinancierd en gebruikt door zowel Rijkswaterstaat als de beide hoogheemraadschappen van de Lekdijk. Deze organisaties gebruikten echter nog niet dezelfde maatvoering. Rijkswaterstaat mat nog in ellen, de hoogheemraadschappen in meters. Curieus hè.
hoi Clarion,
wat leuk dat je meedoet!
Peilschaalputten is echt de meest gebruikte term hoor, behalve bij jullie blijkbaar. In Wageningen hebben we een prachtige peilschaalput tegenover het Dijkstoelhuis, rijksmonument. In mijn leerboek Waterbouwkunde uit de 19de eeuw van Passchaert staat hoe ze gebouwd werden. Peilschaalhuisjes zijn heel andere dingen: daarin zit een automatisch meetinstrument met een rol papier waarop een stift het peil weergeeft. Die in Herwijnen doet het nog steeds. Ook in Culemborg staat een prachtig peilschaalhuisje, met recht een rijksmonument.
Rode huisjes: dat kan van alles zijn, bij jullie zijn het blijkbaar waardhuizen, maar aan de overkant van de Rijn en aan deze kant van de heuvelrug zijn het dijkmagazijnen, ook het dijkstoelhuis in Wageningen is met een rood huisje weergegeven. Ik merk sowieso dat de Utrechtse terminologie anders is dan de Gelderse.
De merktekens met de streep zijn peilstenen, daarvan heb ik er een tiental teruggevonden – mijn serie begint in Arnhem en zal doorlopen tot Everdingen. Ik heb geen enkele van de merken met blokje erin teruggevonden, maar ik weet dan ook niet waarnaar ik moet zoeken. Ik denk dat die kwadrantjes wel degelijk iets betekenen, waarom zou hij anders een afwijkend stempel – ze werden met de hand na het drukken erin gestempeld – hebben gebruikt?
Wat een leuk verhaal van die verschillende peilschalen. Daar kik ik op.
Ik haal inderdaad regelmatig Wijk en Culemborg door elkaar; ik heb het meteen aangepast. Dank!
Hartelijke groet, Mathilde