De uiterwaarden bij Ravenswaaij en Beusichem

Bij Ravenswaai kalft de waard af, en bij Beusichem groeit hij juist. De Rijn meandert naar het noorden, en zo groeit bij Beusichem de waard aan.

Premium inhoud

---

Op deze AHN-uitsnede zien we Zoelmond en Beusichem op hoge oeverwallen liggen. Ook zie ik bij Zoelmond een kanaal naar de Lek.

De Zoel, Zoelen en Zoelmond

Er heten maar liefst twee plaatsen naar dit verdwenen water: Zoelen en Zoelmond. Ik raad je aan zelf even het AHN erbij te pakken. Op mijn uitsnede zie je rechtsonder de grote kronkel van een oude loop bij Tiel. Zoelen ligt in de buitenbocht van deze kronkel. Kerk Avezaath, Erichem en Buren liggen langs de Korne, een andere geul van de Linge. Ten noorden van dit geulsysteem ligt een diepe kom aan weerszijden van het Amsterdam Rijnkanaal.

Ten noorden van deze kom liggen zowel Zoelmond als Beusichem op een oeverwal van de verdwenen Zoel, later – ik lees dat dit is gebeurd omdat de mond van de Zoel verzandde – is er een kanaal tussen Zoelmond en de Lek gegraven. En dat kanaal wil ik zien. Ik moet zoeken bij de wilgen even ten oosten van de Schaardijkseweg. Ja hoor, daar ligt het.

1644 Buren – Hattinga

De oudste gedetailleerde kaart die ik kan vinden is deze van Buren. Hij is gemaakt door Hattinga in 1644, en is 60 Mb groot; mijn computer blaast en zucht, dus ik heb hem voor je verkleind. Maar als je details wilt zien, moet je echt naar het archief – zie de link onder de kaart.

Nou ‘mag’ ik nu alleen kijken naar het deel Zoelmond – Beusichem – Rijn. Dat is het hoekje rechtsonder.

Op dat hoekje zien we alles terug: Beusichem en Zoelmond aan de verdwenen Zoel die even beneden Beusichem in de Rijn mondde (en niet bij Zoelmond dus). Later toen die verzandde is de Beusichemsegraaf gegraven naar het zuiden naar het nieuwe afwateringsstelsel richting de Linge. Ik zie op deze kaart in Beusichem nog de Hoetgragt. De huizen liggen aan weerszijden van een droge laagte die nog altijd herkenbaar is in het dorp. De Achterstraat loopt er doorheen. Bij Zoelmond zien we het kanaal naar de Lek dat even ten westen van de Aalsdijk de Leckendijk kruist, zie blauwe streepje naast de rode grens van Buren.

Kupershoek

Nog altijd zit hier een rare hoek in de dijk, met een parkeerplaats (en een beertje met een bal), maar op de kaarten uit de 17de eeuw is het opvallender – er hoefden toen nog geen auto’s overheen te razen.

Wat is dit? We zijn bij Kupershoek bij de grens met Buren aangekomen en in Buren had de Hertog van Gelre niets te vertellen. Kupershoek is het einde van de Bandijk die we al vanaf de Praest tegenover Arnhem volgen. Hier stuit de Bandijk van de Hertog op de Lekkendijk van Buren.

1662 Isaac van Geelkercken

Op deze kaart uit het kaartboek van Isaac van Geelkercken uit 1662 zien we hetzelfde (noorden onder): bij Cupershooft eindigt de bandijk tegen de Rijn, en daar begint een somerdijck en die eindigt in het niets. De zomerdijk van Buren lijkt jonger dan de bandijk van de Hertog van Gelre.

Wiel en Heidensgat

In het boek Wielen lees ik meer over het ronde wiel en het beertjemeertje. De ronde heet het Ronde Gat, en het beertjemeertje heette vroeger het Heidensgat en nu het Snoekgat. De wiel stamt volgens de auteur uit 1751. Volgens de auteur is het onduidelijk hoe en wanneer het Heidensgat ontstaan is. Ik kijk op de kaart uit 1644 of het de monding van de Zoel zou kunnen zijn. Nee dus, en ik teken de wiel en het beertje in op de kaart van 1644. De volgende uitsnede heb ik al voor je gedraaid. Hier lijkt de Burense Lekkendijk juist ouder dan de Bandijk van Gelre – hing het van de opdrachtgever af hoe de kaartmaker het tekende?

1671 de 10-meterkaart

Op de 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken zien we meer. Noorden onder. Links nog net een stukje van Ravenswaai, en de Burensen Leckendijck. Behalve de Burense Leckendijk ligt er ook een kaijdijk met heel wat vingerlingen en wielen – restanten van dijkdoorbraken. Tussen de kaijdijk en de Lekkendijk het Neerduin en de Bouweert van de Graaf van Culenborg, plus een steenoven. Buiten de kaijdijk ligt aan de kant van Ravenswaai het Kupershooft, een weijweert van de Graaf van Culenborch, een groot sandt, ’t Boesichemse veer, de Scholtenweert en in de staart van deze waard rijswaarden van de Graeff van Culenborg.

De Graaf van Culemborg had dus bouweerden, weijweerden en rijsweerden. We wennen eraan: Eerst hebben we een kale zandbank. Als die droog valt, kunnen er wilgen op gepoot worden - rijshout - en wordt het een rijsweerd. Nog droger, en het wordt een weiland: weijweerd. En tenslotte wordt de waard geschikt voor akkerbouw: bouweerd. 

Het Beusichemse veer lag er toen dus al, maar het huidige veerhuis is nieuwer.

Isaac tekent het zand zandkleurig met zandkorrels, de rijswaarden groen met krulletjes – wilgengriend – en weilanden en akkers laat hij wit. Hij tekent meerdere strangen, met name in de staart. Ook tekent hij buitendijks behoorlijk wat huizen langs de weg naar het veer. Dat is interessant: het was daar hoog en droog, mensen zijn niet gek. Hij tekent twee steenovens in bedrijf, en een aantal kribben die met de stroom mee liggen. We hebben dit nou al 20 bochten lang gezien – niets bijzonders.

Maar dan de kaijdijk. Ik kijk op het AHN of ik die terug kan vinden, en ja hoor, inclusief de rechte dijk naar Kupershoek, de vingerlingen, wielen, en zelfs de rechte hoek beneden het veer. Je moet een van de twee 180 graden draaien om de overeenkomst te zien.

Ook de strangen en hanken liggen er nog net zo. Het buitendijkse land bij de veerweg, waar Isaac van Geelkercken in 1671 een rij huizen tekent, is inderdaad hoog en droog en zal een oude stroomgordel zijn die aansluit op de stroomgordel waar Zoelmond en Beusichem op liggen.

Isaac tekent twee steenovens buiten de kaijdijk, maar ik zie twee bouwplaatsen binnen die dijk. Neerduinen lijken kronkelruggen, drapen of plooien: de hogere ruggen in een kronkelwaard.

De kaart uit 1870 van Reuvens

Reuvens is dus weer helemaal perfect om cultureel erfgoed terug te vinden. Op blad 37 tekent hij vanaf de hoek in Ravenswaai een peilsteen – is er nog – , een peilschaal – is er nog. Op blad 38 tekent hij bij Beusichem een dijkmagazijn, een stenen peilschaal, een houten peilschaal en in het veerhuis een peilsteen. Ze zijn er nu in 2022 nog allemaal.

Fietsen en lopen

Eerst Ravenswaaij: de peilsteen naast de voordeur is door de bewoners netjes geschilderd.

De Rijn schaart hier langs de bandijk:

Ik vind de peilstenen die Reuvens intekent, het dijkmagazijn, en twee peilschaalputten. Een prachtige peilschaalput met hardstenen schaal, en langs de veerweg eentje met ‘normale’ schaal.

Deze peilschaalput bij Beusichem en de fraaie bij Wageningen zijn mijn top twee. Mooi opgeknapte hardstenen peilschalen. Onderaan bungelt nog steeds die bij Amerongen die met betonnen platen is afgedekt – zo zonde. Hier mijn overzicht van alle putten die ik gevonden heb. Maar er volgt er nog eentje bij bocht 22. Plus, ooh mensen zo mooi, een heus peilhuisje bij bocht 23 – Culemborg.

In de waard tekent Reuvens een huis en noemt dat De Duinen – net als Isaac 200 jaar eerder. Dat is nog altijd een huis, met een prachtige laan er naartoe. Bij de Aalsdijk eindigt een dijkvak: twee paaltjes van het waterschap naast elkaar met nummer 338 en 001.

Verder stroomafwaarts tekent hij nog een peilsteen – niet gevonden, en bij Kupershoek tekent hij een houten peilschaal en een stenen peilsteen. De steen heb ik niet gevonden, de schaal (vernieuwd) is er nog. Een score van 8 uit 9 heb ik nog niet eerder gehaald. Verder tekent hij een grenspaal bij Kupershoek. Die heb ik niet gevonden.

Ik zag nog veel meer moois: voormalige grienden, water, wielen. Ik vond het een heerlijke dijk om overheen te fietsen – heel anders dan die van Amerongen naar Wijk bij Duurstede waar een fietser continu van de sokken wordt gereden.

Het enige wat ik echt miste was een wandelpad door de waarden. Over de kaijdijk of zo.

Meer lezen over de Rijn en de uiterwaarden? Lees Het Verhaal van de Rijn. Liever een boek? In mijn boek Zandbanken in de Rijn duik ik in de Rijn die in de 17de eeuw opdroogde en hoe de Rekenkamer van Gelderland daarmee omging. Te koop als paperback en als eboek.

Alle afbeeldingen