De Steenwaard tegenover Culemborg

Culemborg ligt aan de steile oever in een buitenbocht van de Rijn – handig voor een haven. Er tegenover ligt de Steenwaard, een kronkelwaard in de binnenbocht.

Dit is bocht 24 op onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen. We kijken naar de noordoever.

Het openbare blog gaat verder na het stukje voor premium abonnees.

---

Premium inhoud

Verder met het openbare blog

---

1561 Jan Willemsz

Jan Willemsz heeft een aantal kaarten gemaakt van de waarden bij Culemborg, en deze is van de overkant. De titel is Caerte van ’t gelech van den bouwhof over den Rijnstroom gelegen, genaemt den Steenweert mit alle dat daer toe behoirt. Getogen gemaect ende gemeten bijden gezworden lantmeter vanden Stadt van Utrecht Jan Willemssen inde maent van Augusto anno XV-c LXI ende is bevonden groot te zijn 74 Culemborchsche lantmaet LXXXI mergen I hont XCIX roeden III quarten als int pticulier bijden hant vanden voirss lantmeter gevonden sal werden. De kaart is 44 * 59 cm groot en zo te zien gemaakt op papier. Omdat Jan Willemsz kijkt vanuit Culemborg, neem ik aan dat het noorden boven is, maar ik houd nog even een slag om de arm. De krulletjes langs de rand boven en rechts zouden dan wilgen kunnen zijn. Geen water, denk ik. Het meest opvallende vind ik de punt links die niet bepaald in het landschap past. Ik ben benieuwd wat dat is, dus ik ga de teksten lezen.

Alle teksten in de velden:

Hofhuijs

Den zaeijwerdt boven ende bezijden die hofstadt is groot 3 mergen ende 28 rn [roeden].

Item den groten zaeijwerdt alsoe die nu betuynt is ende besaeyt wert is groet facyt 49 mergen ende 97 roeijen [ik ben niet zo goed in cijfers, de maten kunnen fout zijn].

Item die hofstadt bogert ende moeshoef [de boomgaard en moestuin] sijn groet thesamen anderhalf mergen ende 9 roeijen.

Item den oversten weijwerdt aende hofstadt is groet 3 1/2 mergen ende 12 1/2 roen.

Item den nedersten weijwerdt mijdt noch den werdt die men plach the saijen ende nu oock weijwerdt is groot thesamen 17 1/2 mergen 217 r [etc]

Item dat lange bougaertken is groet facyt een mergen ende 11 1/2 rn.

Item alle die botterdippen belopen thesamen facyt 5 mergen 18 rn een 1/2.

Nou sorry guys hier zit hier en daar nog wel een leesprobleempje. En een begripsprobleempje. Wat zijn botterdippen? In het archief van Culemborg kom ik de Botterdip weer tegen in een stukje van 24 juni 1541 over een stuk land onder Honswijk in het Hoen aan het Botterdip. Ik kom ook een recept tegen met botterdip met gebakte peper en gemaalde paprika. Ik ken ook het kanaal Boterdiep in Groningen. Zeg het maar.

Maar afgezien van het Botterdip: er ligt dus in de Steenwaard een boerderij met moestuin, boomgaard, akkers en weilanden. Waar stroomt de Rijn (Lek)? Ik denk bovenaan van links naar rechts, want er is een bovenste en een onderste weiwaard, en die bovenste ligt bovenstrooms van de onderste. Dat betekent dat het noorden onder is. Dan heeft Willemsz de Rijn (Lek) met krulletjes weergegeven. Die hofstad zal het huis Landlust aan de Veerweg zijn.

Ik ga snel naar de volgende kaart, want die lijkt erop en klaart volgens mij alles op.

1615 Steenwaard

Ooh wat een mooie kaart, en inderdaad klaart deze alles op. Ik zie namelijk links ‘wech naer het veer’. Dat is het veer naar Culemborg en die weg ligt er nog net zo. De boerderij is nu Landlust. Bovenaan stroomt de Rhijn naar rechts, op het water diverse zeilboten met de zeilen geheven – dan zullen ze stroomopwaarts hebben gevaren, want stroomafwaarts kun je wel zonder zeil af, denk ik. Onderaan den Leckendijck, langs de Rhijn de cade. Waar de Leckendijk schaart langs de Rhijn staat een huis. Daar staan nog steeds huizen bij de waterlinie.

De tekst rechtsonder:

Copia – Op den 4e ende 5e maij 1615 is bij mij onderges: gesworen landtmeter gemeten dit perseel landts genaemt den Steenweerdt gelegen tegens Culenborch, dit wegen die Ed: M: Heeren Staten Slandts van Utrechts ter presentie van Johan de Goijer, ende Jonkheer Jacob van Suijlen van Nieubelt, heer van Houfplaken, ende den borgemeester Dirck de Goijer ende den heer secret: van Culenborch Baron tot Palant rhn. Ende is groot de Steenweerdt 94 mergen 60 roeijen, gemeten tusschen de cade en den den Leckendijck. De weerden geteijkent met de letter A zijn ongemeten. Oircont mij Marcelis van Oort.

Helaas geen Botterdip op deze kaart.

1671 De Steenwaard op de 10-meterkaart

Isaac van Geelkercken maakt er weer een fraai kunstwerk van – ik wil die kaart aan de muur, alleen is mijn kamer niet 10 meter lang. Het noorden is onder, we kijken nu dus naar het onderste deel van de kaart. We kijken van binnen naar buiten en van boven naar beneden. De Lekkendijk noemt Isaac de Stigtsendijck. Lopend op de dijk komen we in 1671 eerst de Nadorst tegen, dat was vast een cafe. Daarna een rij huisjes waarbij Isaac schrijft In Honswijck. Aan het einde van de Steenwaard schrijft hij schaerdijck, daar schaart de dijk tegen de Rijn en dan komen we in Honswijck. Alwaar Isaac een kerk tekent en die is er nu niet meer. Wikipedia meldt dat Honswijck van 1150 tot 1844 een kerk had, maar al in de 15de eeuw lag die zo dicht aan de rivier dat hij bij een dijkverzwaring in de dijk kwam te liggen. In 1674 raakte de kerk zwaar beschadigd en in 1844 zijn de laatste resten afgebroken. Maar Isaac tekent in 1671 een gewone binnendijkse kerk, hmm, raar.

Buiten de Stichtse dijk zie ik een waard die van de Rijn is afgeschermd met een kaijdijck. Het huis bovenstrooms hierin – op de plek van de oude hofstede en nu Landlust – heet Steenweert. De waard zelf noemt Isaac den Steenweertsen Bouweert: akkerland dus hoog en droog en goed ontwaterd. Benedenstrooms een sluis die de waterstand in de waard beheert, daarvandaan een sloot naar de Rijn. Op die plek ligt nu nog altijd een sluis, zie verderop waar ik alles nafiets. In de waard een strang.

Buiten de kaijdijck tekent Isaac van oost naar west eerst de Graef van Culenborgs weerdt, een rijsweerdt en meerdere strangen. Dan het pad naar de veerstoep van het veer naar Culemborg. Verder benedenstrooms den Steenweertsen weijweert: laag en nat en niet ontwaterd. Hij schrijft door de kadijk heen dat alle waarden van de graaf van Culemborg zijn. Op twee plekken tekent hij een krib of hoofd of zoiets en schrijft daarbij iets dat lijkt op baem, maar dat zegt me niets. Bij de schaardijk benedenstrooms ligt een Statenkrib – de derde al, blijkbaar beschermde de Staat de buitenbochten met een krib. De Staat Gelre of Utrecht?

Helaas geen Botterdip.

1861

Op topotijdreis 1861 knip ik het stuk dat bovenstaande kaarten weergeeft, waarbij je wel de oude kaarten moet draaien om het noorden gelijk te krijgen. Niets veranderd. De hofstad heet in 1861 al Landlust; het huis waar de Lekkendijk gaat scharen, helemaal links op de uitsnede, staat er nog (of een opvolger). De kade ligt er nog net zo. Zouden de botterdippen van kaart 1 de kuilen buitendijks van de Lekkendijk zijn? Waren die er al in 1541? Of een aanlegplaats, botendip?

1867 De bouw van de brug

1894

Lezer C komt met een mooie foto van de Steenwaard met daarop prachtig vlechtwerk van wilgentenen. Zo stel ik me een tuin voor. Een veekering staat er in de beschrijving in het archief. Wow. Hier kik ik op, bedankt!

Fietsen op de kaart van Reuvens uit 1870

De spoorweg en brug zijn klaar. Bij landhuis Landlust aan de Veerweg tekent Reuvens een blokje met een kruisje: een bout van de Rijksdriehoeksmeting. Ik heb er vanaf Arnhem geen enkele gevonden, maar dat verbaast me niks: die bouten zijn een cm of een duim doorsnede waaromheen een grote witte cirkel hoort, maar die cirkel is lang niet overal aanwezig. Onvindbaar tenzij je precies de coördinaten weet.

Ten westen van de spoordijk tekent hij weer een blokje en een dijkmagazijn of waakhuis. Daar ergens is dus de Botterdip. We zoeken alles op.

De halve Steenwaard is weggegraven, maar ik heb er wel genoten: in het deel benedenstrooms van de spoorweg is een leuke wandeling uitgezet hoewel ik wel tot mijn knieën door brandnetels liep. De waard wordt benedenstrooms ontwaterd met een sluis, en die ligt er nog en zoek ik uiteraard op.

Ik begin bij het dijkmagazijn bij De Heul en fiets op de dijk verder naar beneden.

Het uitzicht op de spoorbrug bij Culemborg is fenomenaal.

Het dijkmagazijn bij de ‘Botterdip’ is weg. Evenmin als het dijkmagazijn daar. Wel is de Steenwaard heerlijk natuurgebied met wandelrondjes met smalle graspaadjes rond waterplassen. Het veerpontje naar de Spoel is ook top. Maar zelfs hier in dit natuurgebied is de dijk met plastic verstevigd.

Benedenstrooms in deze Steenwaard is een oude sluis, en daar is nu een nieuw gemaal.

In de Steenwaard is een mooie wandelroute uitgezet die ik met veel plezier op een mooie julidag loop. Hier mijn filmpje:

En nog wat foto’s van deze wandeling.

Hoefslagpalen (of verhoefslagpalen) deelden vroeger de dijk op in hoefslagen. Een boer was verplicht zijn hoefslag te onderhouden. De palen worden nu niet meer zo gebruikt, maar vinden wel hun weg naar de binnensteden als paaltjes om wandelgebied af te zetten en dergelijke. Je kunt ze op marktplaats kopen als tuinpaaltjes. Hier bij de Steenwaard vind ik er een aantal die nog op de originele plek staan, denk ik – het staat er niet bij.

Ik zie hier op de dijk nog een ander soort paal: pyramidetjes met een ring bovenop. Het blijken restanten van de Tweede Wereldoorlog. Een echtpaar maakt zorgvuldig hun exemplaar vrij van onkruid zodat ik een mooie foto kan maken van hun eigen monumentje. Er staan ook een paar nepperds bij de waterlinie, leuk voor de wandelaars, zeggen ze erbij. Die van hun is echt.

Dan kom ik bij de Waterlinie.

Iets verder houdt de waard op en schaart de dijk langs de Lek. Daar stopt mijn project Zandbanken in de Rijn voor wat betreft de noordoever. Nog even sta ik hier uit te kijken over dit vlakke land. En dan keer ik om.

De heren commissarissen gaan in 1607 ook niet verder dan hier. Ze gaan terug naar Arnhem, hun missie is voorbij. Landmeter Kempinck zet zich aan het tekenen van zijn drie kaartjes en een van de commissarissen werkt het verslag uit.

Dus ook wij zijn aan het einde van onze cruise, maar ik heb een verrassing, een epiloog over het laatste stuk van de 10-meterkaart tot Vianen. Nog twee weken wachten. We gaan voor dit allerlaatste stuk nog een keer met het pontje naar de overkant.

Alle afbeeldingen

We gaan naar Goilberdingen.