De uiterwaarden bij Redichem en Culemborg

Bij Redichem ligt in een grote binnenbocht de Redichemse waard en aan weerszijden van Culemborg liggen lange smalle uiterwaarden. We kijken tot Everdingen.

We zijn op onze Rijncruise van Arnhem naar Vianen aangekomen bij bocht 23.

Premium inhoud

1671 de 10-meterkaart

Elke keer als ik deze 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken bekijk, is er zo weer een uur voorbij. Ik heb hem, samen met een groep studenten uit Delft, ook in het echt mogen zien. Dat was een superochtend. Deze kaart moet je echt in het archief opzoeken, zie de link onder het kaartje; je kunt eindeloos inzoomen. Hij is 10-meter lang, en aan zo’n knipseltje van mij heb je helemaal niets.

Het noorden is onder. Als ik mijn methode strikt volhoud – en dat ga ik dus doen – stopt deze bocht 23 bij Aen ’t Spoel – en dat ligt er nog net zo.

Op bovenstaande uitsnede kijken we dus naar de zuidoever (het noorden is onder) en we beginnen links bij de kop van de waard. Daar tekent en schrijft Isaac van Geelkercken hooft. Daar kon een boot aanmeren, en dat kan dus goed een veerstoep zijn. Vandaar naar beneden maakt de Rijn een grote bocht. Aan Utrechtse zijde schrijft en tekent hij een lange bochtige schaardijck vanaf de Statenkrib naar beneden. De Rijn probeert duidelijk de bocht verder uit te duwen, een normaal proces in een meanderende rivier. De waard aan Betuwse zijde wordt steeds groter en dat is op de kaart van Isaac goed te zien. Van binnen naar buiten tekent hij eerst de dijk, daarlangs een strang, dan Des Graaff van Culemborgs Bouweerden op Reeckum met hierin drie strangen, dan de zomerdijk en dan buitendijks de Weeshuisweert en een groot sandt.

De waard op Reeckum van de graaf noemt hij dus bouweerd, dat was dus al akkerland, dus dat overstroomde nauwelijk meer. Op de bouweerd van de graaf tekent hij twee huizen. Eentje bovenstrooms van Crijnen, maar ook eentje benedenstrooms vlakbij de sluis. Dat laatste is opvallend, want het benedenstroomse deel van een waard is lager en natter. Kortom: dit was een goede waard, hoog en droog, je kon erop wonen en je kon hem als akkerland gebruiken. De weeshuisweert ligt buitendijks en zal weiland geweest zijn (hij tekent geen wilgen), en het grote zand was nog kaal en groeide verder aan.

In de dijk langs deze waard, bij de huizen In Reeckum en De Goiert, tekent hij een vingerling en een wiel. Na deze waard begint de schaardijk van Culemborg. Laat ik eerst eens dit eerste stuk verder volgen in de tijd – anders kom ik in de war en jij dus ook.

Oude kaarten en prenten

Van Culemborg is uiteraard van alles te vinden:

kaart uit 1559: een uiterwaard bij Redichem

kaart uit 1575: de verzande haven en zandbanken voor de stad

kaart uit 1650: de uiterwaarden benedenstrooms van de stad

prent uit 1861: zicht op de stad

De Lazaruswaarden

Ik fiets verder langs de Lazaruswaarden bij Culemborg. In 1671 noemt Isaac van Geelkercken dit Bleijckweert: hier werd de witte was gebleekt. Mij vallen de ruggen in de waard op. Maar op de foto zie je niets. In de verte de spoorbrug. Waarom die rare naam Lazaruswaarden? Dat heeft te maken met een huis voor melaatsen dat hier stond: dat heette een Lazerij of St Lazarushuis.

Op het AHN zijn die ruggen wel goed te zien:

En dus ook als je over de dijk fietst. Als je kijkt tenminste, je kunt ook genieten zonder te kijken.

1662 het kaartboek van Isaac van Geelkercken

Meer over dit kaartboek.

Dit is precies dezelfde kaart als de vorige!

Isaac levert weer een topprestatie. De stad tekent ook hij niet, wel de haven en het veer. Benedenstrooms daarvan een oever die afkalft en met kribben in toom wordt gehouden. Dat werkt blijkbaar wel, want tussen de kribben liggen rijsweerden en zand. Hij tekent ook de Hanck van Culemborch. Het woordt hanck gebruikt hij voor een oude rivierbedding. Een kwelstroom zou hij strang noemen. Mij lijkt het ook logisch als dit de oude mond van de Meer zou zijn overigens, maar misschien wist hij daar niets van. Hij tekent ook in dat een krib verlengd moet worden.

1670 De 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken

Elke keer als ik deze 10-meterkaart van Isaac van Geelkercken bekijk, is er zo weer een uur voorbij. Ik heb hem, samen met een groep studenten uit Delft, ook in het echt mogen zien. Dat was een superochtend. Deze kaart moet je echt in het archief opzoeken, zie de link onder het kaartje; je kunt eindeloos inzoomen. Hij is 10-meter lang, en aan zo’n knipseltje van mij heb je helemaal niets.

Ik lees Galgevelt tussen de sluis beneden de Redichemsewaard en de Bleijckweert. Lekker dan, bleek je je lakens net benedenstrooms van de galgen met rottende lijken. Dan het kasteel en de stadt Culenborg, met een brede gracht omgeven, en vooruitgeschoven de waard in. Net beneden de stad de haven. Tussen de stad en de Lek de oude Leck, de steenovensweert en het veer. De oever is hetzelfde als in 1662: kribbetjes, zand, water, wilgen. De buitenbocht eindigt bij Aent Spoel.

1870 – Reuvens

Fietsen op de kaart van Reuvens uit 1870

Reuvens tekent op de kop van de Redichemsche Waard een peilsteen, en op de staart geeft hij aan dat daar het Oude Veer is. De peilsteen is weg, daar heb ik goed naar gezocht. De peilschaal staat er nog wel.

Reuvens schrijft benedenstrooms van deze waard het Oude Veer. Dat heeft zijn naam behouden in een woonhuis daar.

Reuvens schrijft Kuilenborg en dat lees ik vaker. De naam zou dan ook betekenen de burcht bij de kuil. Ik lees dan ook dat de stad bij een wiel is ontstaan. Maar dat kan niet: wielen zijn ontstaan door het doorbreken van de bandijk, de bandijk is gelegd in de 13de eeuw, en Kuilenborg is ouder. Een kuil kan natuurlijk wel, maar geen wiel.

Reuvens tekent bij Culemborg de stad met de grachten en de haven, een houten en een stenen peilschaal en een peilsteen bij het veerhuis. De veerpont is een gierpont met maar liefst 7 bootjes. Ook tekent hij een dijkmagazijn.

En ik weet toevallig dat er nog meer moois te vinden is dus ik fiets naar Culemborg.

Nu

Ik heb eerlijk gezegd geen foto gemaakt van de Redichemse Waard. Raar, misschien zijn ze wel verdwenen van mijn mobiel omdat al die fotos er zo hetzelfde uitzien: waard, wilg, weg. Hier een foto van google streetview van het weggetje naar het bouwhuis dat in 1559 al op de kaart staat:

De bandijk loopt tussen de haven en de stad, en ter plekke is een dubbele supercoupure gemaakt van wel 2 meter hoog. Ik vraag me af hoe vaak die wordt dichtgezet.

Hier een deel van Culemborg op het AHN waar je de uitstulping in de dijk bij de stad mooi kunt zien. De veerpont is nog steeds een gierpont, nu met drie bootjes.

Drie hoogtepunten bij elkaar bij het veer. De linkerhelft van het rode huis is de Wachtkamer der Stoombooten. Rechts van het rode huis een huisje met de Rijkspeilschaal. Terecht een rijksmonument. Rechts daarvan een waterpomp die wel een opknappertje kan gebruiken.

Maar de stenen en peilschalen die Reuvens intekent kan ik niet vinden.

Peilschaalhuisje

Er zijn nog een paar peilschaalhuisjes in Nederland, allemaal rijksmonumentjes. In een peilschaalhuisje stond een instrument dat automatisch de waterhoogte mat. Het instrument lijkt op zo’n ding die aardbevingen registreert. Er is nog maar een peilschaalhuisje in Nederland met zo’n werkend instrument – bij Herwijnen, maar er zijn nog wel een paar huisjes over. Zoals deze in Culemborg. Het is nu onderdeel van een woonhuis.

Meer over peilschaalhuisjes in Nederland

Haven

Ik zoek de peilschalen op en geniet van de haven. En van koffie bij een pipowagen bij het veer.

Baarsem

Maar de waard is hiermee nog niet ten einde: de staart ligt immers bij t Spoel, zie de kaart van Isaac uit 1671. Ik fiets dus nog even door en steek de spoorweg over. De peilschaal die Reuvens tekent staat er nog (opvolger), en ik geniet van de beeldengroep ter herinnering aan het hoge water in 1994-1995.

Everdingen

Ach, en nou ik hier toch ben fiets ik maar even door naar Everdingen. Waar ik vooral van het smeedijzerwerk geniet.

Uiteindelijk kom ik op de Diefdijk, grens van Gelderland. Daar houdt het kaartboek van Reuvens op.

Tijd om de noordoever weer op te zoeken: we gaan naar de Steenwaard.

Alle afbeeldingen