Dal 5: De Cluijs, nu Openluchtmuseum

De Cluijs is een oude boerderij waar het Openluchtmuseum omheen is gebouwd. De boerderij lag op een plek waar water uit de grond opwelde op de noordhelling van de Waterberg.

We zijn in dal 5 van onze Serie Het Heelsums Beekdal. We gooien hier wel een paar dalen tussen Valkenhuizen en Warnsborn op een hoop: het dal van de Cluijs, Deelenseweg en Bakenberg

Bekende plekken zijn Bakenberg, Kemperbergerweg, Cattepoelseweg, BurgersZoo, Openluchtmuseum, Waterberg, schietbaan. De Schelmseweg is de zuidgrens. Die schuine baan is de hoogspanningsleiding.

Op het AHN zien we dat we nu naar meerdere kleinere dallen kijken. De boerderij De Cluijs lag in het oosten – en staat daar nu nog, midden in het Openluchtmuseum.

Opvallend is de pas in het dal van de Deelenseweg naar het dal van de Sint Jansbeek bij Zijpendaal en Sonsbeek. De Schelmseweg loopt precies over de waterscheiding:

Ik maak een hoogteprofiel door dit dal omhoog en dan door het dal van de St Jansbeek naar beneden:

Dit is mijn fiets voor hij gestolen werd, het laatste beeld van mijn oude Karrimor tassen. De fiets is overigens door de politie teruggevonden, de tassen niet.

Oude kaarten en prenten

1629 De Cluijs op de kaart van Van Geelkercken

We zien een boerderij met twee velden, een houtwal rondom en een beekje erin. Er loopt een weg dwars door de velden die gaat van niets naar nergens. Meer over deze kaart. Verder tekent Van Geelkercken een zandverstuiving ten westen van de boerderij, het Cluijser Sant – dat zien we ook op de bodemkaart.

1650 De Cluijs op een kaart van Van Geelkercken

Meer over deze dubbelkaart.

Op deze kaart tekent diezelfde Nicolaes van Geelkercken de wegen een beetje anders. Tussen De Cluijs en Valkenhuizen schrijft hij kleijkuijlen. Die zoek ik op. Op het AHN blijft niets verborgen.

1667 De Cluijs op kaart van de Kattepoel

Het noorden is rechts. Links zien we Arnhem, rechts onderaan Valkenhuizen en daarboven De Cluis. Deze kaart is veel nauwkeuriger dan die van Van Geelkercken (hoewel hij niet nieuwer is), en duidelijk is dat de Kluizeweg ten oosten van de Sint Jansbeek loopt en begint bij de Kattepoelsetiend en de weg naar Apeldoorn – nu begint hij bij het ziekenhuis.

Meer over de kaart van de Kattepoel.

1700 Land bij de Cluijs wordt verkocht

Om eens te lezen hoe in 1700 de verkoop van een stuk grond ging in vergelijking met nu, hier de transcriptie van de verkoop van een stuk grond bij de Cluijs in 1700.

Gelders Archief 2003_421 scan 339-340, folio 172r – 172v

Coram Opten Noorth et Sluijter, Scabinis comparanten Jochim Claasen en Margarita van der Heijde sijn huijsvrouw, ende bekenden in eenen vasten stedigen erfcoop vercocht, ende dienvolgens gecedeert ende getransporteert te hebben, cedeert ende transporteert mits desen aend de hooghedele geboren heer Wilhelm Schaep ende Vrouwe Louijsa van Brakel Schelp ende haren hooghedele erve, negen mergen ende eenige roeden lants, eertijts van Arnt Tulleken uijt de heijde aengemaeckt, ende bij comparanten van de magistraet van Arnhem aengecoft, doch soo groot ende cleijn het selve in sijne wallen en graven in desen schependom omtrent de Cluijs gelegen, bekennende de comparanten van de coopspenningen ad 1325 gulden volkomen voldaen ende betaelt te sijn, ende dienvolgens geen recht nogh aenspraeck op voornoemde camp lants meer te hebben noch te behouden, maer haer recht soo ende als sij het vande magistraet aen haer becomen hebben, ten erffelicken behoeve over te geven aen de heere Schaep ende sijn hooghedele ehevrouwe, sijnde voornoemde camp met geen jaerlijkse uijtgangen beswaert dan haere schattonge en den thient heer sijn thient, die coperen tot haeren laste nemen, daer voor tot waar stellende soodaene waarschap als de stadt daer voor aen comparanten heeft gedaen.

Den 18de Junij 1700

Ik vind 1325 gulden best veel overigens. Wie kon dat toen betalen? Hoeveel verdiende toen een ambtenaar? Hoeveel jaarinkomens was dit?

1736 De kaarten van Verbeek en de protocollen

Cluijs ligt op kaart 7 van Verbeek:

Ik zoek in GA 2003 468 (de meest toegankelijke van de serie) 200, 201 en 203 op.

200 = Huis en Hofstede.

Dat is nou jammer: geen naam, geen aanduiding ‘met de bexke’ of iets dergelijks.

201 = Huis en hofstede van Henrick Brantse en sijne voorkinderen bij zalige Geertjen Bochx geteelt.

Dit is het oostelijke huis in de enclave Cluijs. Ook hier geen enkele beschrijving. Dat Brantse kinderen teelt is wel humor.

1766 Zicht op Arnhem vanaf de Kluizerweg

Dit is een tekening van Pieter Jan Lienden. Hij tekent Arnhem vanaf de Kluizerweg. Hij zal ergens hebben gezeten waar hij de kerk prachtig kon zien.

Waar zou dat zijn? Misschien wel op het hoogste punt van de Kluizeweg bij de Schelmseweg. Daar maak ik een filmpje, maar de kerk zie ik niet.

1736 Cluijs op kaart van Verbeek

Meer over deze kaarten van Verbeek.

1848 Van der Aa

Van der Aa schrijft in deel 12 van zijn aardrijkskundig woordenboek over de Waterberg:

1886 boerderij Waterberg of Cluijs

Dit is een tekening van Willem Jan Willemsen, 1886-1914. Het lijkt wel een steile helling daar achter de boerderij. Het openluchtmuseum is rond deze boerderij gebouwd maar die helling ligt daar niet hoor.

1907 Sonsbeek en Klarenbeek

Het openluchtmuseum is de vijfhoek iets boven het midden. Inmiddels is het naar het noorden uitgebreid. De dierentuin ligt daar ten westen van over de schietbaan heen (zie ook de kaart hierna uit 1943). Bij de schietbaan staat Zinkelenberg. Tussen het openluchtmuseum en Valkenhuizen zijn leemkuilen ingetekend die ook in 1650 op de kaart staan.

Op deze kaart zien we dat Sonsbeek doorliep tot aan de Koningsweg. Daarover meer in dal 7, Grasdel.

1924 De nieuwe Schelmsebrug in de Cattepoelseweg

De Cattepoelseweg is onder de Schelmseweg door gemaakt: de Schelmseweg ligt op de grond, de Cattepoelseweg is uitgegraven. De brug is gemaakt door eerst de vorm van de brug in de grond te graven, en die vorm vol te gieten met beton. Vervolgens is alle grond weggegraven, en hield met een brug over.

1943 Kaart landgoed Waterberg

Het landgoed Waterberg is dus een deel van het oude Sonsbeek; vergelijk deze kaart met die uit 1907. Een klein deel ligt nu ten noorden van de A12.

Grenspalen Bakenberg

Langs de Kemperbergerweg komen we een grenspaal tegen; deze staat niet op de website met gemeentelijke monumenten.

Wel zijn er drie gemeentelijk monumentale wegpalen langs de Bakenbergseweg bij huisnummer 260, 284 en 292. Ik had het lijstje met huisnummers niet bij me, maar ik heb twee basalten palen bij andere huisnummers gevonden:

Waarvan zouden die palen zijn? De gemeentelijke monumentensite noemt het wegpalen. Hmm, wat zijn dat? Misschien langs landgoed Bakenberg of Menthenberg? Daar maak ik nog een foto van het mooie hek aan de Kemperbergerweg.

Als de paaltjes van de Bakenberg zijn, zouden ze rondom staan. Nou, daar zoek ik een andere keer naar; nu ging het regenen.

Schietbaan bij de dierentuin

Ik ben benieuwd of de schietbaan in het gebied waar nu de dierentuin is nog zichtbaar is. Op het AHN wel zeker:

De dierentuin heeft er bedrijfsgebouwen langs gebouwd:

Ik ga kijken en ja hoor:

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

Alle afbeeldingen: