De Schelmseweg, een smokkelweg rond Arnhem?

De Schelmseweg loopt van Heelsum naar Velp met een boog om Arnhem heen. Zo loopt hij nu niet, want grote delen ervan zijn uit de weg gehaald en zijn een eigen leven gaan leiden.

De naam Schelmseweg

We lezen dat de naam te maken heeft met het brengen van misdadigers uit Wageningen en Renkum naar de Galgenberg bij Arnhem. Volgens ons is dat onzin. Ten eerste loopt de Schelmseweg de galg straal voorbij. Ten tweede werden schelmen naar de stad geleid, daar berecht, geradbraakt, gevierendeeld en dan van daaruit naar de Galgenberg gebracht.

De Schelmseweg loopt met een boog om de stad heen. Waarom? Omdat schelmen iets te verbergen hadden dat ze niet in de stad wilden laten zien? Werd de weg gebruikt door smokkelaars? Wilden ze belastingen ontlopen die Arnhem hief op marktgoederen? Was het een nachtweg als de poorten dicht waren? En vervolgens werd het toch een keurige weg toen de eigenaren van Rosendael, die ook de eigenaren waren van het kasteel in Wageningen, de weg als verbindingsweg gingen gebruiken tussen Wageningen en Rosendael.

Wij vinden dit wel een logische hypothese en tot we een bewijs zien van de onzin hiervan, houden we hem erin. Een smokkelaarsweg rond de stad Arnhem.

Van waar naar waar?

De Schelmseweg staat duidelijk met naam aangegeven op oude kaarten van het schependom Arnhem. In het oosten en westen loopt hij de kaarten af. Van waar naar waar liep de weg? Als we uitgaan van een weg om Arnhem heen voor mensen die de stad wilden vermijden, zal het een alternatieve route geweest zijn voor het Arnhemse deel van de openbare heerweg Velp – Arnhem – Oosterbeek – Heelsum – Wageningen. In het oosten moet de Schelmseweg – in deze hypothese – bij Velp afgeslagen zijn van de weg Dieren – Arnhem, en in het westen bij Heelsum van de weg Wageningen – Arnhem. Zoiets:

Hoog over de kam van de stuwwallen

De Schelmseweg loopt hoog over de stuwwallen rond Arnhem, volgt grotendeels de waterscheiding op de rand van het stroomdal van de Heelsumebeek, het Merckendal. Vroeger hadden reizigers een prachtig zicht op Arnhem, en aan de andere kant zagen ze aan de andere kant van het Merckendal in de Sandr van Wolfheze bijv Reemst, Deelen en Terlet liggen.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal over het stroomgebied van de Heelsumsebeek.

De weg door de eeuwen heen op oude kaarten

De Schelmseweg bestaat nog, maar hij loopt wel anders dan vroeger. Eerst dus maar eens zoeken op oude kaarten en in het archief.

1553 Gielis

Dit kaartje van Wolfheze (NB noorden is onder) bespreken we hier. Van links naar rechts loopt de Schelmseweg, hier aangeduid met den Heerwech oft Openen wech. Dit betekent zoveel als openbare weg. Hij loopt op deze kaart van Wolfheze dus ten noorden van de beek; nu is dit het brede wandelpad tussen de beek en de A50.

1645 Nicolaes van Geelkercken

Rond 1645 verschijnt de Schelmseweg voor het eerst met naam op de kaart van Nicolaes van Geelkercken van het Schependom Arnhem. Meer over deze kaart.

GA 1551-70

Of en hoe de weg buiten het schependom doorliep, kunnen we uit deze kaart niet opmaken. In het westen verdwijnt hij in het niets bij de grens bij de Johannahoeve, in het oosten lijken er twee takken te zijn: eentje vanuit Rosendael, eentje uit Velp. Als we ervan uitgaan dat Velp ouder is dan Rosendael (dat is zo) en dat de weg ook ouder is dan Rosendael (dat weten we niet), dan zou de tak uit Velp de oorspronkelijke weg zijn.

Van Geelkercken tekent de weg dwars door Warnsborn, ten noorden van Cluijs (nu het openluchtmusem) en ten zuiden van Valkenhuizen langs. (Tegenwoordig loopt de Schelmseweg ten zuiden van alledrie).

1736 Verbeek

Verbeek tekent in 1736 – 1737 – 1749 de Schelmseweg in – met naam – op de drie kaarten die betrekking hebben op dit gebied. Hier heb ik de kaarten aan elkaar geplakt: zo krijgen we een prachtig overzicht van de hele Schelmseweg. Die loopt door de drie grote bovenste kaarten.

Verbeek laat de Schelmseweg vanuit het westen bij Wolfheze de kaart opkomen ten noorden van de beek, waarna hij het Merckendal oversteekt, door Warnsborn loopt, dan naar het oosten toe zuidelijk afbuigt en ten zuiden van Cluijs en Valkenhuizen verder loopt naar de grens met Rozendael en dan de kaart af. Zie de rode lijn op onze volgende werkschets:

Verbeek tekent de weg dus ten zuiden langs Cluijs en Van Geelkercken in de 17de eeuw ten noorden langs Cluijs. Was het noordelijke tracé vanwege zandverstuivingen onbegaanbaar geworden?

Het oostelijke deel zou op kaarten van Rosendael en Velp moeten staan. Maar ik kan de weg op geen enkele kaart van dat gebied vinden met naam.

Geschiedenis

Tot zover de oude kaarten. We gaan verder met archiefstukken over de Schelmseweg en daar vinden we iets interessant ontwikkelingen in de 19de eeuw.

1817 Afsluiten van de weg door Warnsborn

In 1817 had de eigenaar van Warnsborn de Schelmseweg die door zijn landgoed liep afgesloten. Hier meer over dat akkefietje.

Ik vermoed dat de Schelmseweg toen al wel was verlegd ten zuiden langs het landgoed, want Von Hugenpoth zal niet een drukke openbare weg hebben afgesloten, maar een verouderde weg waarvoor inmiddels een goed alternatief tracé was gemaakt. Hebben de Von Hugenpothen, eigenaars van het nieuwe landgoed Warnsborn, de weg ten zuiden er langs gelegd toen ze het landgoed kochten? En ook ten zuiden van het landgoed De Bakenberg? Ik vind niets in het archief. Dat is raar.

1832 Hisgis: de nieuwe Schelmseweg ten zuiden van Warnsborn en Bakenberg

Op de kadastrale kaart van 1832 van Hisgis kunnen we de oude Schelmseweg door Warnsborn weliswaar terugvinden, maar de nieuwe kaarsrechte weg (de huidige weg) ten zuiden van het landgoed is de hoofdweg.

Wat ik nog niet heb gevonden is door wie en wanneer die nieuwe weg is aangelegd. Deed Van Hugenpoth, eigenaar van Warnsborn, dat naar aanleiding van het akkefietje in 1817? Hij wilde geen grote doorgaande weg door zijn tuin, daar kan ik me iets bij voorstellen

Kruising Schelmseweg en Rijnspoorweg

Het leuke van Hisgis-1832 is dat we kunnen zien hoe wegen liepen voor de aanleg van de Rijnspoorweg. De kaart van Hisgis is uiterst betrouwbaar, dat is immers een kadasterkaart (in tegenstelling tot de oudste topotijdreiskaart). Dus hoe liep de nieuwe Schelmseweg voor de aanleg van de Spoorweg?

Ik haal de kadasterkaartweg en switch naar de Bonnekaart die ik erachter heb gezet. In rood de weg in 1832, in blauw de nieuwe Schelmseweg na de aanleg van de Rijnspoorweg.

Nou ben ik natuurlijk reuze benieuwd of er nog iets over is van deze vervallen rode weg bij de spoorweg:

Helemaal niets dus. Geen pad door Boschlust, misschien een klein straatje in Oosterbeek.

De opeenvolgende tracés in de geschiedenis

Tenslotte wil ik de vijf opeenvolgende tracés die we gevonden hebben op de huidige topografische kaart leggen.

blauw: 1645 Van Geelkercken
rood: 1722 Verbeek
oranje: 1817 de ruzie bij Warnsborn
geel: 1832 Hisgis met de nieuwe weg ten zuiden van Warnsborn
roze: na aanleg van de spoorweg en tegenwoordig

Meer lezen over de Veluwezoom? Dan is mijn boek De Veluwezoom in 1887 - met Henriette Fabius op vakantie misschien iets voor jou. We volgen Henriëtte Fabius die in 1887 17 dagen op vakantie ging naar Oosterbeek en daar een dagboek over schreef. Enthousiast beschrijft ze vergezichten, bossen, steile hellingen, watervallen en andere dingen die ze niet kent uit Delft. We lezen het dagboek, andere reisverslagen, prentbriefkaarten en reisgidsen. We beantwoorden de vragen: Waarom was de Veluwezoom toen zo populair bij toeristen, wat deden de toeristen zoal, en waarom gaan wij niet meer op vakantie naar Oosterbeek? Meer over dit boek. Of: Bekijk het boek.