Uit het Gelders Archief pluk ik twee kaarten van een gebied ten noorden van Arnhem: de ene met een groen vierkantje en de tweede met de Thiend van Kattepoel.
Podcast
De Kattepoelse tiend is het gebied tussen de St. Jansbeek en de Hommelseweg ten zuiden van de Schelmseweg. De Apeldoornseweg loopt er doorheen. Park Sonsbeek ligt er in. Maar ook aan de andere kant van de Apeldoornseweg Hazegrietje en Sonsbeekkwartier. Van die andere kaart weet ik helemaal niets, maar hij zit in dezelfde archiefmap, dus zal daar ook wel ergens liggen. Meer weet ik nog niet, en dat moet anders.
Er liggen nog duizenden kaarten die naar me schreeuwen ikke ook ikke ook, maar ik vind kaarten waarop ik landschap kan zien het leukst. Vaak is dat niet het hoofdonderwerp, maar tekent de tekenaar terwijl hij bezig is met ruzies over grenzen, ook waterlopen, heuvels, droge dalen en dergelijke in. Dat doen ze niet allemaal: sommige tekenen naar mijn mening veel te plat, alleen met wegen en perceelsgrenzen, en die kaarten sla ik dus meestal over. Niet altijd overigens, als er echt wat te puzzelen valt, bijvoorbeeld als er geen duidelijk aanknopingspunt is waar de kaart in het veld neer te leggen, dan kan ik wel een nacht doorhalen. Het is nu overigens ook al half twee.
Van het voorliggende stelletje vind ik de linker het leukst: dalen, heuvels en een vierkantje. Waar zou dat liggen? Ligt er nog steeds een vierkantje? Maar ik begin met de rechter want die lijkt me gemakkelijker, en ze zitten vast niet voor niets samen in een map.
De kaart met het vierkantje is gemaakt door Nicolaes van Geelkercken in 1647, is op papier en 33 * 43 cm groot. Het noorden is linksboven. De andere kaart is gemaakt door zijn zoon Isaac van Geelkercken in 1667, ook op papier en 39 *61 cm groot. Het noorden is rechts.
De tweede kaart uit 1667 is eenvoudig op de huidige kaart te leggen. Links staan namelijk de muren van de oude stad Arnhem aangegeven. De Kattenpoelse Tiend is rood omlijnd (het lijken wel longen) en nieuwe ontginningen zijn geel. In die nieuwe ontginningen staan cijfers.
De eerste kaart is ouder, uit 1647. Ik wil weten waar ik dat vierkantje moet leggen.
De twee kaarten zitten in een omslag met stukken:
Acte, waarbij de commandeur van St. Jan te Arnhem in erfpacht uitgeeft aan Roelof Pragh 5 molder heideveld in den Cattpoel, 1645. Met een latere acte betreffende de overname der erfpacht, 1648, en stukken over het gebruik dier heidevelden en het handhaven van uitweg en schaapsdrift, 1646-1649. Met 2 kaarten van 1647 en 1667, 1645-1649 1 omslag
Dat betekent dat het archiefstuk bij de kaart met het vierkante heetveld hoort. De andere kaart is immers 20 jaar jonger en misschien wel uitsluitend toegevoegd om duidelijk te maken waar het vierkantje gezocht moet worden – in de Kattepoelse Tiend. Arnhemmers kennen de naam Kattepoel van Kattepoelseweg. Maar De Kattepoel was een grote boerderij op de hoek van de Hommelseweg met de Thomas A Kempislaan. Daar waar later De Hommel stond. Maar ik weet niet precies waar dat nu is.
De naam Pragh uit de titel van het archiefstuk staat ook op de kaart uit 1647. In het vierkantje staat Gorttenbergh. En daaronder staat in een ander veld Eertijts Pragh Geen ende nu Swarten Rutter. Tussen die twee velden ligt een del met een wegch. Okee, dus die twee velden liggen aan weerszijden van een dal en door dat dal loopt een weg.
De tekst op de kaart uit 1647:
Op huijden den 1 Februarij des Jaars 1647 heb ick onderss ten versook van Hendrik Gerritss van Huiren dit omgraven heijtvelt met A geteijkent met de lantroede gemeten te weeten binnen sijnen graeff ende onder 20 voeten tot eenen wegh gelaeten als die stippelen uijt wijsen. ende was groot 900 roeden offt anderthalven morgen, is vorders gelandet als dit kaertien uijtwijst; orkont mijn hand… Nicolas van Geelkerken lantmeter van Stemderens Gelder 1647. Moet den Swarten Ruijter oeck van sijn lant 20 voeten tot den wegch apen laeten. Tesaemen voer den wegch 40 voeten.
De tekst linksonder op de tweede kaart uit 1667:
Hat in dese caert met root illumineert is den Cattenpoelsen thient. Ende met geel en zijffers is nieu aengemaeckt landt. Gedaent int jaer 1667 door den lantmeter I van Geelkerck.
In het omslag zit een stuk dat bij de kaart uit 1647 hoort. Het blijkt dat de twee velden zo ontgonnen zijn dat de weg ertussen verdwenen is. Daarover komen bezwaren binnen bij de Stad want die weg werd door schaapherders gebruikt. De magister van Arnhem besluit dat de velden elk 7 meter moeten worden ingekort zodat de weg ertussen 14 meter breed wordt. Fantastisch, algemeen belang wint van privébelang.
Maar afgezien van die twee onbelangrijke veldjes – wat is het land in die 20 jaar veranderd! Arnhemmers moeten met afgrijzen hun land hebben zien veranderen. Van heide voor iedereen met één vierkantje naar een verdeeld en ontgonnen gebied. Privébezit heeft toch gewonnen. En dat is precies waar de archiefstukken over gaan. Zelfs zo dat de raad van Arnhem in 1649 besluit dat er geen heidevelden meer ontgonnen mogen worden omdat er te weinig heide voor schapen overblijft.
En nu? Waar is dit in Arnhem?
Ik zoek de veldnamen op andere kaarten op, puzzel en schuif, en kom hier uit voor het groene veld in 1647. Ongeveer. Dat is aan de noordkant van de Wagnerlaan.
Even op Google Streetview kijken: hier de Wagnerlaan naar het oosten. Het groene vierkantje is links van de weg en het veldje van Pragh later de Zwarte Ruiter, is rechts van de weg.
Dit past mooi op de droge dalen die Nicolaes in 1647 tekent. Het groene veld is dan mijn oranje rondje, en het veld daar tegenover ligt op de andere helling van dit dal dat nu de Wagnerlaan is. De Gortersberg is dus bij de Wagnerlaan en Diepenbrochlaan. Van dichter naar componist. Maar wat is Arnhem in de weer gegaan met de vlakschuurmachine: Nederlanders houden niet van heuvels.
Hier Arnhem op een uitsnede uit de Esri versie van AHN. In aanleg is dit een stelsel van dalen tegen de stuwwal op: links de St Jansbeek, in het midden de Hommelseweg in een dal, en rechts de Klarenbeek. Die platte laagte bovenin is het ziekenhuis en daar links van zijn sportvelden. Echt, we vernaggelen ons land. Hee, ten westen van die sportvelden zie ik raatakkers. Dat is nu bos. En helemaal links bovenin, in de grote weide van Zijpendaal (niet-Arnhemmers moeten dit maar een overslaan) anti-erosie structuren in het dal. De volgende keer toch eens beter kijken, want dit moet zichtbaar zijn in die weide (die raatakkers niet, vermoed ik).
Genoeg afgedwaald. Half twee zei ik? Half drie inmiddels. Dit was weer een heerlijke nutteloze puzzelavond. Zeer zinvol.
Premium inhoud
Premium abonnees zien hier de transcriptie.
Meer lezen over de Veluwezoom? Dan is mijn boek De Veluwezoom in 1887 - met Henriette Fabius op vakantie misschien iets voor jou. We volgen Henriëtte Fabius die in 1887 17 dagen op vakantie ging naar Oosterbeek en daar een dagboek over schreef. Enthousiast beschrijft ze vergezichten, bossen, steile hellingen, watervallen en andere dingen die ze niet kent uit Delft. We lezen het dagboek, andere reisverslagen, prentbriefkaarten en reisgidsen. We beantwoorden de vragen: Waarom was de Veluwezoom toen zo populair bij toeristen, wat deden de toeristen zoal, en waarom gaan wij niet meer op vakantie naar Oosterbeek? Meer over dit boek. Of: Bekijk het boek.
Meer prachtige oude kaarten van de Veluwezoom.
Thank you very much for the great article. Best regards
Dat we in dit land een hekel hebben aan heuvels blijk ook wel in Twente. We doen soms net of ze niet bestaan en laten een weg recht tegen een steile helling op lopen. Het levert een regelrechte muur op. Dat terwijl er in Enschede bijvoorbeeld grote hoogte verschillen zijn op vaak hele korte afstanden. Maar we doen net of ze niet bestaan en doen er niets mee. Hier geen trappen en terrassen en waterstroompjes die voor niks stromen. Maar men doet net of die hoogteverschillen niet bestaan. Jammer want het centrum van Enschede zou er veel fraaier uitzien als je er wel wat mee had gedaan.
Ja dat klopt. We vinden hoogteverschillen maar lastig. En als we dan in het buitenland zijn, genieten we ervan. Ik kom uit Lonneker, ik ken de hoogteverschillen, maar welke weg in Enschede loopt tegen een muur op?
In Enschede zelf vindt je geen muur. Maar wel een paar heel steile stukken in de wijk Stokhorst, waar wij na ik begrepen ten onrechte, een stuwwal plaatsen. De muur is eerder in Denekamp en omgeving te vinden. Maar het kan ook zijn dat in mijn verbeelding en vermoeidheid het erger voorkwam dan het was.
Als scholier vond ik de Voortsweg naar Lonneker al een muur…. De steilste hellingen liggen volgens mij ten noordoosten van Oldenzaal, echt niet tegenop te fietsen (hangt wel van je fiets af). Maar dat Enschede slordig is omgegaan met zijn hoogteverschillen en met zijn beken – Roombeek – dat ben ik met je eens.
Interessant weer, heb ooit op de Cattepoelseweg gewoond. Wist niet dat deze naar zo’n groot gebied was vernoemd. Rijnstate, (vroeger Gemeente Ziekenhuis); Het moet haast wel op dat enige vlakke stuk zijn gebouwd. Vooral in het noorden zie je het stijle stuk met de dicht naast elkaar staande hoogtelijnen. Dat stuk is ook heel stijl. En dat is dus niet helemaal meer uitgegraven denk ik.
Grappig is ook dat dat de naam ‘Alteveer’ al op de kaart voorkomt.
Dank voor je reactie, leuk dat je meedenkt. Ik denk inderdaad dat het ziekenhuis daar is gebouwd, en als ik oudere kaarten op topotijdreis goed interpreteer, was die afgraving daar al en is die niet gemaakt om het ziekenhuis van een vlakke vloer te voorzien.
Ja eens met je opmerking over Alteveer. Dat is voor mij ook kikken. Aan de andere kant: bij het verzinnen van een naam voor een moderne wijk, nieuw wijkcentrum, sportcomplex, wordt vaak teruggegrepen op de historie. Het hoeft dus niet perse zo te zijn dat de naam al die eeuwen heeft standgehouden, het kan ook zijn dat hij is geherintroduceerd. Dat is misschien ook bij de Cattenpoelseweg gebeurd.