Terpen, wierden en taarten

Terpen en wierden zijn hetzelfde, alleen is het ene woord Fries en overgenomen in het Nederlands, en het andere Gronings.

Er komen ook terpen voor buiten Friesland en Groningen. In het rivierengebied noemt men ze pollen. Andere termen zijn belten, bulten, spitbulten. Op het Kampereiland heten ze plaatsen.

Boeken genoeg over terpen en wierden. Daar kan ik niets aan toevoegen. Maar wat doen die taarten in de titel van dit stukje?

Nou, ik lees iets, en dat fascineert me: de oudste dorpsterpen en omringende landerijen zijn verdeeld als taartpunten. Een gezin woonde als een kers op zijn eigen taartpunt. Rond zo’n terp loopt de ossengang. Elke boer kon daarover met zijn ossen bij zijn eigen land komen. En hoe ongelooflijk het me ook lijkt na 3000 jaar, dat kun je dus nog zien aan de structuur van wegen en sloten rond die terp.

Ik heb elders gelezen dat ossen (en koeien) geen helling kunnen nemen, dus de ossengang rond een terp en een ossenweg in heuvelland zou een weg zijn die zo goed mogelijk horizontaal loopt. Maar de meeste Ossewegen gaan nu naar Oss.

Ik ga op zoek op het AHN naar taarten. Ik geef alle uitsneden weer op dezelfde schaal – zie de zwarte punten in de hoeken.

Groningen

Eerst drie oude wierden uit Groningen: Alle drie taarten met taartpunten en een ossengang rondom. Groot Maarslag, Biessum en Antum. Ik vind er moeiteloos tien. Antum is wel heel ver afgegraven zeg, dat zou men nu niet meer doen – verbeeld ik me.

Friesland

Nu drie oude terpen met taartpunten in Friesland. Dat is lastiger. Anjum dus, maar zonder complete ossengang. De tweede is Wetsens die zijn taart bijna helemaal heeft opgegeten, maar wel nog een ossengang heeft. De derde is Aalsum ten noorden van Dokkum, waar een oom van mij ligt begraven. Ook die terp is afgegraven, alleen het kerkje staat fier hoog boven het land. Van de begrafenis herinner ik me het prachtige rondlopende weggetje met de bomen – de Ossengang dus.

Dus inderdaad, zelfs als de terp zelf is afgegraven, is de ossengang en het radiale patroon van sloten en wegen eromheen nog herkenbaar. Al 3000 jaar liggen die sloten en wegen op dezelfde plek, ondanks alle pogingen van DLG om ze bij ruilverkavelingen weg te poetsen.

Elders

De plaatsen op Kampereiland stammen van na de middeleeuwen. Dit zijn huisterpen. Geen taarten dus, want al het land eromheen hoorde erbij.

Op dezelfde schaal als die andere:

Hier een uitsnede met huisterpen in de Betuwe; ook die zijn uit de middeleeuwen of nog later. In tegenstelling tot terpenland in Friesland en Groningen, kwamen hier overstromingen nog regelmatig voor. Dit is in De Marsch, een moerasgebied.

Langs Anjum fi etsen we in mijn gids Fietsen rond het Lauwersmeer. Maar vanaf de fiets zien we niets van de

‘;taarten.

Alle afbeeldingen