Anno 1662: Een watermolen in de Emperbeek?

Aan de meeste beken in de Oost-Veluwe heeft wel een watermolen gestaan. Een watermolen was lucratief en handig voor van alles: om koren te malen, messen te slijpen, lompen te slaan tot papier. Overal stampten en bulderden de machines: het moet een lawaai van jewelste geweest zijn.

Maar niet aan de Emperbeek. Waarom daar niet? Niet genoeg water? Niet genoeg hoogteverschil?

Ik stuit in het Gelders Archief op een proces tussen Jonkheer Steenbergen, eigenaar van de Nijenbeekse molen en Jonkheer Grotenhuis van boerderij de Weijenberg, die bij zijn boerderij ook een molen wil bouwen aan de Emperbeek. Hij heeft daar dan al een vergunning voor. Dus was er toch eens een molen?

Bij de stukken van het proces zitten deze twee kaarten, de linker uit 1660 en de rechter uit 1662:

Dit is een deel uit de serie Anno waarin ik archiefstukken bestudeer. Overzicht van de hele serie.

De kaart uit 1660

Op de kaart uit 1660 zien we de Loenensebeek en de Beekbergsebeek. De tekenaar is Van Gelder; het noorden is rechts.

Er zijn meer beken ingetekend en genoemd. Van bovenstrooms naar beneden  de Morre beck (Modderbeek), De olde Silvolse beck, de niewe gegraven Silvolse beck, Lunse beck,  en de Strobeck.

Bovenstrooms aan de Silvolsebeek of Zilvensebeek staat de Silvolse koormuelle met twee gebijns: een korenmolen met twee raderen. Hieronder is de Nieuwe Silvoldsebeek gegraven die het water van de beek wegleidt naar de Loenensebeek. De Oude Silvoldsebeek  is met het omleiden van het water opgedroogd tot een verloren beek: in 1660 tekent Van Gelder een nauwelijks zichtbaar kronkellijntje die benedenstrooms verder gaat als Emperbeek.

Aan het bovenstroomse deel van de Loenensebeek staat de molen van Hacfort. De Nieuwe Silvoldsebeek voegt daarvoor water aan de Loenensebeek toe. In de loop der eeuwen worden er heel wat watermolens aan deze beek gebouwd en een aantal daarvan zijn uitgegroeid tot papierfabrieken.

Bij punt F splitst de Loenensebeek zich in een noord en een zuidtak. De noordtak gaat naar de Beekbergsebeek en dan naar de Nijenbeekse molen bij de IJssel. De zuidtak gaat naar de Emperbeek. De Emper beck loopt hier door het ven naar de Oude IJssel.

Op het benedenstroomse deel van de kaart de Voorster beck, die uitmondt in de Bebberchse beck

De Bebberchse beck is de Beekbergsebeek, en dan wel de natuurlijke beek voordat de Klarenbeeksemolen werd gebouwd in de 19e eeuw. De beek verloor toen bijna al zijn water en heet nu Verlorenbeek.

Tenslotte de Emperbeek die de benedenloop is van de verloren Oude Silvoldsebeek, en (zodat hij toch water heeft) als een aftakking van de Loenensebeek is getekend. Naast de Emperbeek staat: plas daer men de mullen meijnt te setten. Tegenwoordig begint volgens de Bekenatlas de Emperbeek even ten oosten van de boerderij Weijenberg in een waterplas. Geen geschikte beek voor een watermolen dus. Oorspronkelijk was de Emperbeek dus de benedenloop van de Silvoldsebeek.

De kaart uit 1662

De kaart uit 1662 geeft schematisch hetzelfde gebied weer, inclusief de Nijenbeekse molen en boerderij de Weijenberg met de geimagineerde moelenstede. De Nijenbeeksemolen lag vlakbij de IJssel maar is inmiddels verdwenen. Boerderij Weijenberg ligt nog altijd waar hij in 1660 ook lag, op een lang duin – de wijde berg. De tekening van de Nijenbeeksemolen met twee onderslagraderen vind ik prachtig.

Op het AHN

Ik teken de punten waar het om draait in op het AHN en zet de punten van de eerste kaart op de juiste plek. De blauwe beek ‘omhoog’ loopt verder naar de Nijenbeekse molen. Het rode huis is boerderij de Weijenberg, de rode stip daarbij is de plek voor de molen daar (denk ik, dat lijkt me een logische plek een bovenslagmolen, maar als het een onderslagmolen was kon het ook verderop uiteraard). Links de molen van Hacfort aan de Loenensebeek.

Terwijl ik studeer en puzzel teken ik alles zo goed mogelijk in op de topokaart van 2018, waarbij ik in het achterhoofd houd dat de kaart niet op schaal is. Links het bovenstroomse deel; de rechter tekening overlapt deels de linker en geeft het benedenstroomse deel weer.

Het verhaal

Dit is het verhaal volgens mij: er was eens (van noord naar zuid) een Beekbergsebeek, een Loenensebeek en een Silvoldsebeek die benedenstrooms de Emperbeek heette.

Aan de Loenensebeek bouwde Jonkheer Hacfort een molen. Om lekker veel water te hebben, leidde hij de Silvoldsebeek om naar zijn molen. Beneden zijn molen liep het water de Beekbergsebeek in.

Omdat de Beekbergsebeek nu meer water had, kon Jonkheer Steenbergen benedenstrooms bij de IJssel de Nijenbeeksemolen bouwen of vergroten tot een grote onderslagmolen met twee raderen. Met dat extra water erbij van de Loenensebeek was Jonkheer Steenbergen reuze in zijn nopjes.

Inmiddels wilde Jonkheer Grotenhuis van Weijenberg aan de Emperbeek niet onderdoen voor zijn kompanen en ook een molen bouwen…… Maar de Emperbeek was zo ongeveer van al het water beroofd doordat dat water naar Hacfort was geleid. Dus liet hij water uit de Loenensebeek deels teruglopen naar de Emperbeek. Dat leek zijn goed recht, tenslotte was het oorspronkelijk ook zo geweest.

Maar nu komt Jonkheer Steenbergen van de Nijenbeeksemolen in opstand. Er komt een proces tussen die twee. Mag Jonkheer Grotenhuis water wegleiden uit de Loenensebeek naar zijn eigen huis de Weijenberg of mag hij dat niet?

Het is een typisch voorbeeld van hoe in deze omgeving water werd gebruikt, omgeleid en gebruikt, gedeeld en gebruikt, opgeleid en gebruikt, gestopt en gebruikt totdat het uiteindelijk  de rivier in stroomde en dan kon men er niets meer mee. Wij krijgen het beeld dat het vroeger een groot gevecht tegen water was, maar daar geloof ik helemaal niets van. Men gebruikte al dat kostbare water zoveel mogelijk. Rond 1900 is dat omgeslagen. 

Meer boeiende kaarten van de IJsselvallei

Hoe het proces is afgelopen?

Premium inhoud

leeg

Alle afbeeldingen