Kaart uit 1610: De Leede, Oudewaard en de Marsch

Deze gekleurde kaart uit 1610 van het gebied tussen de Oude Rijn en Rijn bij Rhenen is meer om aan de muur te hangen dan dat je erop kunt fietsen. De maker is anoniem; de kaart is 28 bij 41 cm groot en hoort bij een proces tussen de Marspolder en de Drost van Huis ter Leede over een dijk.

Eerst oriënteren. Het noorden is onder. De Rijn stroomt onderaan van links naar rechts langs Rhenen. In de Rijn de Middelwaard. De tekenaar ziet de Leede en de Marsch waterkundig als twee aparte gebieden, elk met een eigen wetering en sluis, van elkaar gescheiden door de Hoge Weg. Die weg ligt er nog net zo. Bovenaan (in het zuiden dus) de waarden van Leede, Eck, Schuilenborg en de Oudewaard. Onderaan de Marschpolder. Rechts tegen de bandijk, net buiten de Marsch, de kerk van Verhuizen.

Daar boven (ten zuiden dus) de Marsche en de Oude Waard omringd door dijken. Links Huis ter Leede en de Ambtsen Boomgaard. Buiten de dijken zie ik drie kerktorens, van links naar rechts Keesteren, Linden en Verhuijsen. Verhuijsen is een verdwenen dorp. Bij volle maan kun je de kerkklokken nog horen luiden.

De kerken van Lienden en Kesteren lijken sprekend op die van de kaart van 410 jaar geleden. De kerk rechtsonder op deze kaart is van het verdwenen dorp Verhuijzen.

Rechtsonder in de polder zijn twee sluizen getekend. Bij de rechter staat Verhuizen-sluis. De linker is de Momme Sluis. Twee sluizen, twee polders dus: de ene sluis hoort bij de Marsch, de andere bij de Oudewaard.

Bij het proces waar de vorige gekleurde kaart bij hoort, zit een aantal schetsen. De schetsen zijn opvallend anders dan de kaart. Ten eerste al die huizen langs de Marsdijk, deels met trapgevels! De sluizen zijn prachtig getekend. Ook bij de doorgang onder de Hoge Weg ligt een sluis, en die ligt er nog: de Oudewaardsesluis. Op de tweede schetskaart is een doorbraak door de zomerdijk weergegeven.

Deze kaarten horen bij een conflict over een dijk tussen Huis De Leede en de Marsch, dat ik ga lezen ik als ik pensioen heb. Ik vergis me op deze schetsen steeds weer tussen de dijken en het water: het kronkelige ding bovenaan is de bandijk langs Kesteren, daaronder loopt, smal, de Oude Rijn, daar onder ligt Huis ter Leede. Huis ter Leede ligt in een eivormig eiland dat bestaat uit waarden en de Marsch. Daartussen de Hoge Weg. Langs de nieuwe Rhijn ligt de Marschdijk en tenslotte stroomt onderaan van links naar rechts de Rhijn.

Ik vind meer schetskaarten in de archiefmap van het conflict gevuld met meer dan 1400 bladzijden.

Over welke dijk zou het proces gegaan zijn? Waarschijnlijk die waar de doorbraak bij Ambtse was. Tijd om het stuk te lezen. Het is waarschijnlijk weer zo’n typisch verhaal over het beheer van de Rijn in de 17de eeuw.

Op de volgende AHN-uitsnede is het gebied te zien als de halve cirkel ten zuiden van de Rijn tegenover Rhenen.

De vorm is vergelijkbaar met Rosande en Doorwerth, en net als daar stond er een kasteel de omgeving te beheersen: Het Huis ter Lee.

Wat anders is dan Doorwerth en Rosande: De huidige Rijn stroomt achter het kasteel langs, tussen de kronkelwaard en de stuwwal door. Rond het gebied stroomt de Oude Rijn. De Leede en de Oudewaard zijn voormalige uiterwaarden langs deze Oude Rijn. De Rijn sneed de meander af. Meer over het ontstaan van de Marschpolder en de avulsie van de Rijn bij Kesteren. Hier een tekening die ik daarbij gemaakt heb. Volgens mij is dat een superinteressant verhaal.

Links onder ligt op de kaart uit 1610 de Aemschen boomgaard aan de Rijn. Die boerderij is er nog:

Alle afbeeldingen