Ik stuit op een oude kaart van Reemst (nu Planken Wambuis), die me intrigeert vanwege de titel: bietvelden in Reemst. Ik wil weten waar in 1774 bietenvelden lagen in Reemst. Het is nu bos en hei daar, geen biet te zien.
Jan stelt heel terecht dat dit waarschijnlijk een leesfout is van het Gelders Archief. Daar heeft hij helemaal gelijk in, maar dat wist ik nog niet toen ik aan deze puzzel begon. Ik heb de fout doorgegeven, maar ze hebben de titel niet aangepast.
Planken Wambuis is nu een prachtig natuurgebied; het is deel van het oude Reemst. Laten we eens in de geschiedenis van Planken Wambuis duiken.
Voor wie denkt: hee, dit herinner ik me, hier heeft ze eerder over geschreven. Luie herhaling? Nee, toen had ik de kaart wel bestudeerd, maar nog niet de bijbehorende stukken gelezen.
De kaart ligt in het Gelders Archief in een archiefmap van Huis Keppel met stukken uit 1774 en 1783, maar dat is – zoals het hele archief van Keppel – alleen op aanvraag in te zien. De titel is volgens het Gelders Archief: Bietvelden in het Reemsterveld gelegen langs de Amsterdamse weg in ambt Ede.
Ik wil de kaart lokaliseren, maar er staat niet zoveel herkenbaars op de kaart. Eigenlijk maar twee dingen: de Amsterdamse weg, en onderaan links staat ‘Oude wal’. Dat is het. Geen windroos, geen grenspalen, geen huis. Wel een raar stukje midden bovenin: waarom zou de karteerder daar zo’n raar hoekje hebben gemaakt? En de maten in Roeden, dat is natuurlijk handig: ik zou een stukje papier kunnen maken in deze vorm en dan schuiven maar.
Zijn het genoeg aanknopingspunten? Ik hoop dat de vormen nog een beetje lijken op vormen die ik nu nog kan terugvinden. En ik reken erop dat het noorden of ligt zoals de kaart nu ligt, of links ligt: dat lijkt me logisch bij het schrijven van het woord Amsterdamseweg die van oost naar west loopt.
Ik ken maar een combinatie van Amsterdamseweg – Reemsterveld – Ede: de weg van Ede naar Arnhem. En wel het stuk rond restaurant Planken Wambuis. De weg is nogal eens verschoven vanwege de zandverstuiving van het Ginkelsezand, dus ik moet me niks aantrekken van de bochtjes op de kaart. Hier de kaart van Reemst, de Amsterdamse weg is de rode weg in het zuiden naar het hoekpunt onderaan, N224.
Ik ga dus op zoek naar een oude wal op dit stuk van de weg, waarbij de weg best een 100 meter verschoven kan zijn. Ik ken op dat stuk maar een wal! Eentje! De wal langs de Vossenweg. Zou het?
Dan is het noorden links, want de Vossenweg loopt noordzuid. De Vossenweg loopt over de grens tussen Ginkel en Reemst ten westen van restaurant Planken Wambuis aan de Arnhemseweg. Maar dat vind ik een zwak punt: de wal van de Vossenweg is de grens, waarom staat dat niet op de kaart? Mis ik een stippellijntje?
De wal van de Vossenweg loopt langs kamduinen van stuifzand, zie de volgende AHN uitsnede even rechts van het midden. Ik vroeg me al langer af waarom die kamduinen zo recht lopen hier en nam aan dat iemand hier zijn best had gedaan om het zand tegen te houden. Hebben we die persoon nu te pakken?
Zouden hier bietenvelden hebben gelegen? Dan hoorden ze bij Planken-Wambuis, vroeger ook wel Dennenbosch genoemd, en volgens Van der Aa was dat rond 1850 een landbouwenclave waar 1 huis stond met 8 zielen. Helaas schrijft hij niet of ze bieten verbouwden.
Maar dan herinner ik me iets en ga naar Topotijdreis 1879. En ja hoor: dat rare stukje aan de oostkant van de bietenvelden lijkt op het stukje bij restaurant Planken Wambuis. Het is anders dan nu, maar het lijkt er zoveel op, dat moet kloppen. Dus toch?
Bietenvelden dus bij Planken Wambuis? Ik volg Jan dat het woord Bietvelden waarschijnlijk gelezen moet worden als Heetvelden, heidevelden dus. Dat klinkt heel logisch, want heidevelden liggen er genoeg in Reemst, en van bietenvelden daar hebben we nog nooit gehoord.
Maar waarom zou je een kaart maken van heidevelden als het daar in alle windrichtingen tot aan de horizon zo ongeveer heide was? Ik zie twee opties: de eerste is dat er heidevelden werden verpacht voor privégebruik aan een boerderij, de boerderij Planken Wambuis (nu restaurant) dan waarschijnlijk. De tweede optie is dat er iets te gebeuren stond met die heidevelden, dat ze bebost zouden worden of zo. Dat vind ik logischer, we puzzelen verder op die optie.
En dan herinner ik me nog een kaart: de verpondingskaart van Reemst uit 1809, die is gemaakt ten behoeve van de grondbelasting. Deze:
Op deze kaart staat Reemst. We zien Oud-Reemst, Nieuw-Reemst, Mossel en linksonder Planken Wambuis. Het is een rare kaart met nogal wat fouten. Zo staat Oud-Reemst er gedraaid op. Dat maakt dat ik deze kaart niet erg vertrouw. Maar de vorm van het bos in de zuidwesthoek lijkt wel wat op de Bietveldenkaart. Genoeg in elk geval om te onderzoeken of dit op hetzelfde gebied slaat.
Ik teken de kaart ‘op het beworp’ (met een natte vinger) over op het AHN. Nou dat is helemaal niet gek voor een eerste poging. De wal klopt, de afstanden niet echt (veel te groot), de oude lijnen zijn nog zichtbaar.
We puzzelen verder op de kaart met de ‘Bietvelden’ die dus Heetvelden zullen zijn. Onze theorie is dat die kaart aangeeft waar bebost zal gaan worden. Om het stuifzand dat oprukt vanuit het Ginkelsezand tegen te houden. Stuifzanden vinden we nu fantastisch, maar waren rond 1800 ontembare monsters.
Het echtpaar Torck-De Roode van Heeckeren, eigenaar van kasteel Rozendael tussen 1765 en 1793, en dus ook eigenaar van Reemst, begon in Reemst met het beteugelen van die stuifzanden. Het eerste bos dat ze lieten planten was dit bos in de zuidwesthoek van Reemst. Dat was niet overbodig: op het AHN zie je dat het Ginkelsezand de grens tussen Reemst en Ginkel allang overgestoken was. Het echtpaar bouwde rond 1782 een hut voor hun boswerkers: het Planken Wambuis: geen wonder dus dat die hut niet op de Bietveldenkaart staat. In 1793 werd het eerste dennenhout verkocht.
Dan is de Bietveldenkaart een plankaart ter voorbereiding van het planten van dit bos. Geen wonder dat hij zo eenvoudig is: hij was niet om aan de muur te hangen. Het Gelders Archief dateert de kaart in 1774. Dan is het bos geplant tussen 1774 en 1782. Het bos volgt niet precies de lijnen op de Bietveldenkaart, maar wel ongeveer. Blijkbaar kwam het niet op een meter.
Ik fiets naar het Gelders Archief en mag de stukken zien. Ik heb ze getranscribeerd en ik heb antwoord op mijn vragen: de eigenaars van Rozendaal willen een heideveld (niks bieten) in Reemst omzetten in dennenbos, vragen daarvoor toestemming aan de landdrost (stuk 1), en als ze die toestemming hebben (stuk 2) zetten ze in het veld de grenzen uit en laten daarvan een kaart maken (stuk 3). Rond het bos moet een wal komen, en dat besteden ze aan (stuk 4).
Meer bijzondere oude kaarten van de Nederveluwe
Premium inhoud
Betalende abonnees zien hier de transcriptie van de stukken.
Premium abonnee worden? Dan steun je dit blog enorm! En je krijgt er ook wat voor terug:
Voordelen voor premium abonnees:
- je steunt mij en mijn blog enorm: niet alleen financieel (dit blog draait op een duur abonnement in wordpress), maar het is gewoon heel erg leuk dat er mensen zijn die dit blog zo waarderen dat ze er geld voor over hebben.
- je krijgt elke twee weken een extraatje, zoals:
- de transcriptie van teksten op een kaart;
- een transcriptie van een archiefstuk over landschap;
- een fietsroute.
Als jij het GA tot correctie weet te bewegen…..
Hoi Jan, we hebben de bijbehorende stukken opgevraagd. Ik ben benieuwd wat er echt staat, maar je hebt vast gelijk: heidevelden. Geert heeft mijn nattevingerwerk geperfectioneerd, en dat hebben we vergeleken met andere oude kaarten. We hebben een theorie. Zullen we hierover verder e-mailen met zijn drieen?
Bietvelden? Ik denk dat we hier te maken hebben met heetvelden ofwel heide.
Hoi Jan, ja dat klinkt superlogisch: heetvelden. Ik zit hier nu echt te grijnzen. Ik heb de titel niet verzonnen, weet ook niet waar hij op gebaseerd is, want de titel staat niet op de kaart. Maar in de titelbeschrijving in het Gelders Archief staat Bietenvelden. Ik zal contact opnemen met het Gelders Archief, of wil je dat zelf doen?