Ik vind in het Drents archief een hele serie oude kaarten van het begin van de veenontginningen ten zuidoosten van Hoogeveen. De eerste is uit 1631 en daar staat niets op dat op veenontginning lijkt en de tweede uit 1637 waarbij een groot stuk veen inmiddels is afgebakend voor de ontginning. Kan ik de twee kaarten projecteren in het nu, en zien we nog wat terug? Jazeker!
1631
De eerste kaart is uit 1631. Het noorden is ongeveer links onder. Pakweg. Rechtsonder zien we Huis Echten, daar links van ligt Hoogeveen. Links (in het noordoosten dus) zien we van noord naar zuid Mantinga, Meppen, Gees en Oosterhesselen en Zwinderen: nog altijd bestaande dorpen. Rechts zien we de molen en de kerk van Zuidwolde. De lijnen zijn markescheidingen. We zien een aantal meertjes: waarschijnlijk meerstallen tussen hoogveenkussens (de grootste heet de Groote Meerstaal). Verder zien we de Wolfskuilen en de Braamberg, waarover zo meer bij de tweede kaart. En twee beken: rechtsboven de Reest en bij Hoogeveen en Echten is de tekenaar niet verder gekomen dan ‘Het’. Dat moet het Oude Diep zijn.
Op het volgende detail drie namen die vaker terugkomen: de Bramsberg, de Kijck en Alberts Holtjens, een kleijn meerken.
1637
Snel door naar de tweede kaart. Deze is uit 1637 en gemaakt door Steven van Broeckhuijsen. Steven van Broeckhuijsen was cartograaf in Holland, dus hij is hiervoor speciaal naar Hoogeveen gereisd in opdracht van Hollandse investeerders in turf.
Het is echt de moeite waard om naar het origineel in het Drents archief te gaan: het origineel is 68 MB groot en ik heb hem 25 keer verkleind…..
De vier plekken die we volgen: Bramsberg, t Meer der Rijck en Alberts hoeltgen – en de kerkenkavel.
De kerk heeft ook een kavel:
1690
Deze kaart is schematischer. Het noorden is links. Hoogeveen is onderaan ABFG. De rechte lijn FAL is de Verlengde Hoogeveensche Vaart.
De Braamberg valt buiten de kaart, maar wel zien we het Rijchmeer en Albers Holtien:
1690
Weer is het noorden links. Dit is wat dichterbij Hoogeveen: Het Groote Meer valt bovenaan buiten de kaart.
Ook hier valt de Braamberg buiten de kaart, maar wel zien we het Rijksmeer en Alberts Holtien
De kerkencavel:
1743
Een kaart van het gebied ten zuidoosten van het Hollandscheveld, maar ook zien we wat bekends:
Braamberg, Rijgmeer, en het Carstensbos: blijkbaar is Albert overleden, en is zijn holtje nu van Carsten.
1748
Een gekleurde versie dit keer. Prachtig. Het Groote Meer blijkt nog steeds een onneembaar probleem dat ze niet ontwaterd krijgen. Het Rijgmeer en Carstensbos staan er niet op en de Braamberg valt rechts buiten de kaart.
De kerkenkavel:
En dan stoppen de mooie handgetekende kaarten van dit gebied. We gaan verder met de topografische kaarten op Topotijdreis:
1843
Het noorden is links. Op topotijdreis-1843 zien we dit gebied afgebeeld (uiteraard is nu het noorden boven).
De kerkenkavel is de naamloze kavel ten noorden van Poepershoek. De Braamberg zie je onderaan. Het Rijgmeer is mee verveend, het bosje is weg.
1898
In 1898 staat de Kerkkavel er wel weer op, en daar is zowaar links een kerk gebouwd.
Het Rijgsmeer is nog altijd weg maar leeft voort in de noordzuid weg Riegshoogterdijk.
De kerk staat er nog, een Waterstaatskerk:
2024
En nu, 2024, ziet dit gebied er zo uit:
Rijkelui staken hun geld in deze veenontginningen. Een deel kwam uit het westen blijkbaar: vandaar het Hollandsche Veld. In 1637 schrijft Van Broeckhuijsen: De Heere Hollandse participanten lant. Bekende namen zijn Van Sallant en Bentinck. Ook zie ik een kerkkavel en die verdwijnt pas in de 20ste eeuw van de kaart. Alles was eerst van de Heer van Echten blijkbaar, maar hoe zit dat dan met die markegrenzen op de kaart uit 1631? Zijn die dorpen uitgekocht?
Huis te Echten ligt ten westen van Hoogeveen en bestaat nog.
Vandaar dat dit ook de Echtense venen worden genoemd. Ik moet er nodig eens heen….
Tot slot het hele gebied op het AHN.
Een groot deel van de oude veenontginning is nu natuurgebied van het Drents Landschap: het is het oudste bosgebied van Drenthe. Nadat de turf weg was gegraven, gingen de grootgrondbezitters over op houtteelt. Die hele veenkolonie werd met bomen volgeplant en daarvan is nu nog een kwart over. Dat bos zakt niet verder, maar het landbouwgebied zal wel steeds verder ontwaterd worden en zakken. En zo worden de hoogteverschillen steeds groter daar bij Hoogeveen. Dat bos schijnt fantastisch wandelgebied te zijn, en daar wil ik deze winter heen.
Maar dan dringt me pas goed door wat ik hier net getypt heb: een kwart van het bosgebied is over? Was dit vroeger allemaal bos? Het Hollandscheveld rond 1926:
Alle donkere plekken waren bos. Dat zijn de hogere delen, zie de AHN. De lagere velden in het westen van de kolonie was gras. Maar op de kaart van 1850 is er nog geen bos te bekennen. Om de kolonie heen lagen de heidevelden die natuurlijk vreselijk aan het verdrogen waren door al die ontwatering voor de veenafgraving. Een dorp ten noorden van Hoogeveen heet Stuifzand, een ander heet Siberië. En dat doet me dan weer denken aan het boek Natuuramnesie: hoe we terug verlangen naar het landschap van onze jeugd, maar dat dit ook maar een tijdbeeld is. Want ons landschap is een weerspiegeling van wat het meeste geld oplevert: heide, veen, bos, gras, mais, zonnepanelen, golfbaan, waterplas, open tot aan de horizon of juist kleinschalig vol houtwallen: we maken ervan wat geld oplevert, en als je toevallig in die tijd jong bent, vind je dat mooi. Verhelderend boek.
Het is tijd om een stadswandeling in Hoogeveen te maken; hoeveel is er nog te zien van de veengeschiedenis?
leeg
Alle afbeeldingen
Premium inhoud
Premium abonnees lezen hier de tekst op de kaart
Ik weet niet of er bij die Wolfskuilen sprake is of was van ijzeroer.. ‘Wolf’ is namelijk ook een benaming voor het ruwe ijzer na verhitting van klappersteen. De ‘kuil’ kan dan het gat zijn waarin ‘wolf’ tussen de afvalslakken lag of de kuil waaruit klapperstenen zijn gewonnen.
Ja zeg, helemaal niet aan gedacht. Is dat met meer Wolfskuilen, Wolfsgaten en dergelijke veldnamen, die ook hier op de Veluwe hier en daar voorkomen, het geval?