Semslinie: de rechte grens tussen Groningen en Drenthe

Wist je dat in Nederland de oudste lijnrechte grens ter wereld ligt? Jazeker, het is Semslinie, de grens tussen Groningen en Drenthe.

Dat het de oudste rechte grens is ter wereld, lees ik in een boek ‘400 jaar Semslinie’ uit 2015: de grens bestond toen 400 jaar. Ik heb het niet geverifieerd – dat zullen de schrijvers van dat boek vast wel gedaan hebben – maar ik kan het me wel voorstellen: kaarsrechte grenzen associëren we met koloniën, waarbij de grens ver weg in Europa getrokken werd zonder rekening te houden met lokale gemeenschappen. Zo is het in Noord-Amerika, Afrika, Australië en Zuid-Amerika gegaan. Maar daarvan was in 1615 nog geen sprake.

Semslinie tussen Groningen en Drenthe is uitgezet door een groot landmeter: Johan Sems. Net als Nicolaes van Geelkercken, die op dit blog al tientallen keren aan de orde is geweest want die werkte in Arnhem, heeft hij het vak geleerd in Leiden en heeft hij gewerkt in Denemarken en in Brazilië. Van Geelkercken werd landmeter van Gelre, Sems van Groningen en Friesland. Dat van Denemarken en Brazilië fascineert me, maar dat wordt een ander verhaal. Dit is de originele kaart:

In het Nationale Archief vind ik een kopie met dezelfde tekst, maar dan duidelijker:

Voor mijn betalende premium abonnees voeg ik de tekst op de kaart toe. Er staan een aantal veldnamen in die niet op de kaart staan. Sommige bestaan nog, andere zijn verdwenen.

Vergis je niet in de kaart (dat deed ik wel). Semslinie is niet die dikke schuine blauwe baan. Die ligt wel prachtig in de juiste richting als het noorden boven zou zijn, maar zie de windroos links. Semslinie is de horizontale stippellijn. Die gaat van Wolfsbarge bij het Zuidlaardermeer links naar Huis ter Haar rechts. De andere lijnen zijn beken; de lange is de Mussel-A naar Onstwedde. Onderaan een rij Drentse dorpen. Ik haak aan op drie onbekende veldnamen: de Drooge Grup, Veenhof en de Sandberg. Zandberg is nu een dorp, Veenhof is een boerderij, maar de Drooge Grup is vast opgegaan in de vervening. Ook mooi: de linie gaat tussen de Buinerhorne (Drentse kant) en Duppelham (Groningse kant) door. Een horn is een droge hoek of kaap, een ham is een droog stuk land in een bocht van een beek (of waar twee beken samen komen). Droog land te midden de veenmoerassen dus. Daar liggen nu Nieuw Buinen en Stadskanaal.

Op deze kaart zie je bij Stadskanaal een hoek in de grens: die is uit 1817 en daarover zo meer.

Ik had eens gelezen dat Sems de Martinitoren als richtpunt heeft gebruikt, maar daar wil het boek niet aan. Sems heeft volgens hen de driehoeksmeting gebruikt tussen kerktorens en de Poolster als richtpunt.

Waarom zo’n rechte grens? Op de kaart uit 2020 zien we dat dit veenkoloniën zijn – toch weer een rechte grens tussen koloniën van machtshebbers dus. Dit is hoogveen. Tot en met de 16de eeuw was er ruimte genoeg, veen genoeg om turf van te maken voor eigen gebruik. Maar turf werd goud waard en zowel de Drentse boeren als de Groningers gingen grootschalig ontginnen. De stad Groningen speelde een grote rol en eiste dat alle turf via hun stad de markt op ging: dat leverde hen miljoenen marktgeld op. De stad legde een turfkanaal aan (Stadskanaal) aan de Groningse kant van de linie natuurlijk en is er rijk van geworden. Drentse boeren hadden in principe in hun eigen gebied niets met Groningen te maken. Een duidelijke grens was dus nodig. Landmeter Sems heeft die grens uitgezet in het veld met houten palen – jammer, die zijn inmiddels vergaan. Niet dat de ruzie hiermee was beslecht, en het boek vertelt mooi hoe de Wildervanckers (= Groningen) de palen al binnen 14 dagen eruit getrokken hebben.

De oudste overzichtskaart waar Semslinie op staat is verdwenen (dit typ ik over uit het boek); het Groninger Archief heeft alleen een foto. De melding in de boekhouding in 1714 is er nog wel.

40. gulden an de Ingenieuer A. Tideman voor ’t copieeren van de Caarte van Sems Linie toegelegt.

De verdwenen kaart is gemaakt door Arnoldus Tideman en Fredrick ten Heuvel in 1716. Rechts onder zien we het Zuidlaardermeer. Een andere keer meer over die kaart, ik heb me er verder niet in verdiept. Wat zijn al die plukjes?

In 1817 is bij Koninklijk Besluit de grens tussen Groningen en Drenthe vanaf Stadskanaal naar het zuiden verlegd. Hij is nu niet meer kaarsrecht op Huis ter Haar. Zie de volgende uitsnede (noorden rechts). Sindsdien ligt er in Stadskanaal een doodlopend stadskanaal.

Wat zien we nu nog van de Semslinie? Vanaf Stadskanaal naar het noorden is de linie nog altijd de grens. Er langs ligt een weg, een kanaal, een dijk, een spoorlijn.

Maar niet overal.

Dat lijkt me onhandig voor deze boer. Aan wie betaal je belasting? Aan de andere kant: dan kun je bij beide provincies subsidies voor verduurzaming aanvragen – maar daar moeten ze hier nog een beetje mee beginnen zo te zien.

Ten zuiden van Stadskanaal is de linie verdwenen. Geen perceelscheiding, geen sloot, geen weg loopt er langs.

Het mooie boek over 400 jaar Semslinie dat/ me geïnspireerd heeft tot dit stuk.

Nou genoeg voor vandaag. Zo kan ik wel uren doorgaan maar nu wil ik naar buiten.

Er bestaan een aantal kopieen van deze kaart, die later zijn gemaakt gezien de verdere veenontginningen. Dit is een mooie, vind ik: