In 1686 zat een man uit Meerveld vast in de gevangenis in Arnhem op verdenking van het stichten van heidebrand bij Garderen. Gelukkig kwam hij vrij en kon hij boekweit gaan zaaien. Lees met me mee.
Podcast
Dit zijn de soort archiefstukken waar ik dol op ben: absoluut zonder enige relevantie voor nu, maar heerlijk leesvoer. Voor mijn premium abonnees voeg ik de transcriptie toe.
Het gaat over twee heidebranden tussen Garderen en Meerveld op de Veluwe. Jan Huijbertsen, vader van drie kleine onnozele kinderen, wordt ervan verdacht de heide te hebben aangestoken. Na een heidebrand verjongt de heide zich namelijk, en schapen zijn dol op jonge heide. Schapen eten helemaal geen oude dorre heide: die uitgestrekte prachtige paarse heidevelden zijn juist ontstaan doordat schapen alles eten wat geen heide is.
De eerste heidebrand is begonnen op zondagmorgen rond 1 maart 1686. Jan Huijbertsen zat toen in de kerk. Maar hij was wel met zijn kar over de weg gereden waar de brand was begonnen. Als ik deze cold case zou moeten oplossen, vind ik het kerk-argument niet zo sterk: hij gooit een smeulend kooltje in de heide, en een half uur later zien ze rookwolken.
De tweede keer was tien of elf dagen later, en Jan was toen ook in Garderen; nu was hij iemand aan het helpen op het veld. Zijn vrouw en haar meid zijn toen naar de brand gelopen om die te helpen blussen.
Zijn scheper verklaart dat Jan wel blij is met de afgebrande heide, want dat was ondeugende heide. Wat een prachtige uitdrukking: die oude heide deugde nergens voor, die was ondeugend. Ondeugend gebruiken we tegenwoordig nog uitsluitend in combinatie met kinderen en huisdieren. Jan is blij dat zijn schapen nu weer te eten hebben.
Een mooie bijdrage in dit procesje is een briefje van twee analfabete vrienden van Jan, die verklaren dat hij nu echt boekweit moet gaan zaaien en dat hij geen knecht heeft en dat zijn vrouw ziek is, en dat zijn kinderen moeten eten.
Boekweit dus. In Drenthe werd boekweit verbouwd op veen. Lag er veen bij Meerveld? Dat zou best kunnen, het heet niet voor niets Meerveld. Het ligt in een laag nat dal. Nou heb ik hier het klompenpad gelopen en toen had ik de grondwaterkaart erbij gepakt: het grondwater zit vlak onder het maaiveld. Ik kan me goed voorstellen dat in 1686 hier veen groeide, dat graan hier niet wilde groeien, maar boekweit wel. Hier een kaartje van het klompenpad op de grondwaterkaart. Het is er nu nat, het was in 1686 waarschijnlijk nog natter.
Jan Huijbertsen zat dus tijdens de brand in de kerk, maar hij wist niet of zijn vrouw ook in de kerk zat. Dat is raar, zaten vrouwen en mannen apart? Jan zegt dat hij op zijn kar naar de kerk was gereden – reed zijn vrouw nooit mee? – daar klopt iets niet in zijn verklaring. Ik vertrouw Jan niet! Terwijl hij in de kerk zit, ontstaat de brand in de heide achter zijn enck, langs de weg van Meerveld naar Garderen.
Wat ik ook opvallend vind, is dat Jan zegt dat hij niet de enige is met belang bij die brand. Andere Meervelders hoeden daar weliswaar geen schapen, maar schepers uit Soll en Ouwendorp wel. Zijn scheper zegt dat hij die zondag de schapen naar het Meerveldse Bos aan het drijven was; tijdens de tweede brand was hij bij het huis van Jan plaggen aan het maaien.
De uitkomst: Jan mocht naar huis om boekweit te zaaien. Er was niet genoeg bewijs.
Ik ben dol op puzzelen, en nou wil ik weten waar Jan ongeveer woonde, en waar de brand was. Volgens mij is deze puzzel niet zo moeilijk: de brand zal hebben gewoed op het heideveld tussen Soll, en Meerveld. Jan woonde waarschijnlijk ten westen van Meerveld, want hij hoedt zijn schapen op dat heideveld. Het ligt vrij ver van Meerveld en andere Meervelders gaan blijkbaar naar het oosten met hun schapen.
En nu? Is dat heideveld er nog? Ik haal de kaart van 2023 erbij en knip zorgvuldig hetzelfde stuk eruit. Wat is er nu veel meer bos en minder heide!
Op het verbrande heideveld staat nu de radarbol – zo vreemd om die boven de bomen uit te zien torenen – als je dichtbij bent, zie je niets, en hoe verder je weg loopt, des te hoger hij boven de bomen uitkomt.
Maar deze topotijdreis-2023 is niet scherp. Beetje inzoomen dus:
Heerlijk dat puzzelen. Absoluut nutteloos, maar dat is cryptogrammen ook.
Premium inhoud
Premium abonnees zien hier mijn transcriptie van dit stuk