Het Leekstermeer

Het Leestermeer is ontstaan na 1000 AD door een combinatie van het inzakken van de bodem door drainage van veen en het opstuwen van water vanuit Groningen. Kijk met me mee.

Het Leekstermeer ligt ten westen van de Stad Groningen in veengebied. Dit is nu een prachtig natuurgebied De Onlanden, maar dat is een ander verhaal.

Mensen uit de Randstad zijn gewend aan het volgende verhaal over veen: veen werd afgegraven voor turf, en daardoor ontstonden de langgerekte veenplassen, die door wind aan elkaar groeiden tot grote meren zoals het Haarlemmermeer en die werden drooggemalen met windmolens.

Maar veenplassen in Friesland, Groningen en ook dit Leekstermeer in Drenthe zijn anders ontstaan. Veen werd hier aanvankelijk ontwaterd om als landbouwgrond in gebruik te nemen. Daardoor zakte het maaiveld en hier en daar kwam water op het veld te staan dat uitgroeide tot een meer. Op de volgende kaart zien we de ontgonnen veengebieden linksonder. We zien ook het Leekstermeer. Het Leekstermeer is dus geen veenplas zoals het Haarlemmermeer, ontstaan door uitbaggeren van het veen, maar een lap grond dat steeds natter werd omdat het maaiveld inzakte. Het veen ligt er nog onder dus. Het meer is minder dan een meter diep; ik lees over een opa die er als jongetje doorheen liep. Het meer wordt nu voor de recreatie op diepte gehouden.

Sgrooten tekent in 1500 wel veen (de ‘watervlekken’), maar geen Leekstermeer. Maar dat zegt niet zoveel. Hij tekent alleen bij Foechtinge een meer, nu Fochteloo, dus dat zal het Fochteloerveen zijn.

Op topotijdreis 1850 is de vorm en grootte van het Leekstermeer gelijk aan tegenwoordig. Hier kunnen we iets bijzonders op zien in de hoek rechtsonder. De sloten lopen door aan weerszijden van een uitstulpende lob van het meer. Het schiereiland in het oosten is noordzuid ontgonnen, maar dat ziet er onhandig uit. Logischer zou zijn geweest als loodrecht op de oever was ontgonnen – hoewel, is dat zo? verkeer ging hier per boot neem ik aan. Maar ook als het verkeer bij boot ging, is er geen reden de sloten aan weerszijden van het meer door te laten lopen. Blijkbaar is deze uitstulping van het meer jonger dan de ontginning, de velden zijn onder water geraakt.

Dit komt ook in Friesland voor: Hier een kaart uit 1900 van de Brekken bij Sloten:

Een ander voorbeeld in Groningen is het Foxholtermeer bij Hoogezand. Op Wikipedia lees ik dat de strokenverkaveling op de bodem van het meer loopt van zuidwest naar noordoost, net als het gebied er ten noorden van dus.

Hoe kan dit? Om veen geschikt te maken als landbouwgrond moet het ontwaterd worden. Daarvoor worden sloten gegraven. Daardoor klinkt de veenbodem in en zakt weg. Bovendien beginnen natte plantendelen te verteren zodra ze droog worden, dat doet veen dus ook, het oxideert en vliegt als CO2 de lucht in. Ook daardoor wordt het maaiveld lager. Dat is normaal, dat gebeurt nog steeds (en dan willen boeren dat het waterschap het peil aanpast). Geleidelijk verdween het laagste deel van het veengebied onder water: het Leekstermeer was geboren.

Daar bovenop kwam de wateroverlast van de stad Groningen. Op de kaart van Sgrooten zien we dat Groningen ligt waar heel wat riviertjes samenkomen.

Dat is normaal voor steden in Nederland: dit is geweldig voor de handel en overheersing in een groot achterland. Amersfoort ligt ook zo. Maar beide steden kampen daardoor wel met wateroverlast. Een tiental jaar geleden was die wateroverlast in Groningen zo erg dat het archief van het museum verhuisd moest worden. Daarna is in het gebied van het Leekstermeer een groot waterbergingsgebied ingericht, De Onlanden.

Dat is een ander verhaal, maar het is wel tekenend dat ze daar dit gebied rond het Leekstermeer voor hebben uitgezocht. Het Leekstermeer voert zijn water af via twee kanalen die door een zandrug zijn gegraven, maar een natuurlijke uitgang heeft het niet, de Matsloot lijkt er nog het meest op: die voert het water van het Leekstermeer af op het Peizerdiep en die stroomt naar het Hoendiep.

Van Deventer tekent Groningen in 1565 zo:

Mooie kaart, maar het Peizerdiep stroomt verder naar het westen. Waarbij ik me afvraag waarom Groningen dan dat water zou willen tegenhouden, want het komt ver benedenstrooms van de stad in het Hoendiep.

Ik vind ook nog deze kaart van het Leekstermeer, rond 1675-1700.

Detail:

Het Leekstermeer heet hier ’t Nije Noort ofte Zuttemeer. Nienoord is het landgoed bij Leek van waaruit verveningen werden ondernomen. Wil deze tekenaar duidelijk maken dat het Zuttemeer is ontstaan door wat Nienoord aan het doen was? Wat opvalt: van Leek nog geen spoor (dat ligt links bij de brug over de Leke bij de Schans) maar wel van mijn geliefde Lettelbert (Little Bert, klein heuveltje). Het riviertje dat ik bij gebrek aan beter de Leke heb gedoopt heet hier de Wolterij – de Woltse Ee bij Midwolde?

Het Leekstermeer heette dus vroeger het Zuttemeer. Zoutemeer of Zoetemeer? Zoetemeer wijst op een meerstal, een meer tussen twee veenkussens in. Nee dat klinkt niet logisch. Zoutemeer wijst op invloed van de Waddenzee, nee klinkt ook niet logisch. Ik denk meer aan Zulthemeer, naar buurschap Zulthe.

Meer weten over buurschap de Zulthe? Hier een link naar een blog over de geschiedenis van dit buurschap. Pareltje dat best wat meer volgers kan gebruiken.

Alle afbeeldingen