Woerden, donken en tangen in hoogveen

In Drenthe, Groningen en aangrenzend Duitsland lag een uitgestrekt veengebied dat inmiddels bijna helemaal is ontgonnen. Hier en daar lagen daar heuvels van zand in: tangen in hoogveen. Hoe kan dat? Hoe gebruikten de mensen ze? Waren dat stapstenen tussen de bewoonde wereld? Ik ga op zoek.

Op oude kaarten worden die heuvels opvallend ingetekend: ze moeten dus in het veen zeer opvallend zijn geweest.

Link naar mijn verzameling oude kaarten van Drenthe: hier getoonde kaarten worden daar besproken.

De Braamberg ten zuidoosten van Hoogeveen hadden we al bekeken: het is een kameheuvel. Dus een restant uit het Saalien met een bijzondere ontstaanswijze: onder het ijs was een holte die met stenen, grind, zand en klei gevuld werd. Nadat het ijs was gesmolten, bleef een bult over. Holte wordt bult. De Braamberg is dus ongeveer 120.000 jaar oud. Veen groeide in de omgeving, en de top van de Braamberg stak daar bovenuit.

Dit is een detail van de kaart van Tideman uit 1716:

Ten zuiden van Boertange tekent hij een berg die lijkt op een slang die een olifant op eet – wie zegt dit iets? Tekening uit ‘De Kleine Prins’.

Maar het is de Hasseberg, met 14,2 meter het hoogste natuurlijke punt van Groningen (de top van Groningen is de man-made bult bij Kardinge). 14 meter hoog, prima voor een slang-met-olifant in de buik.

De Hasseberg is een keileembult – dus ook 120.000 jaar oud. Wat een rechte rand – de helft van de Hasseberg is afgegraven: dan heb je een berg en graaf je hem af…. Hier een foto uit 1920-1950.

Vroeger was de Hasseberg hoger dan nu: de bovenste laag was landbouwgrond, en die heeft Staatsbosbeheer afgegraven. Nu is de Hasseberg natuurgebied. Hmm, ik heb daar moeite mee hoor: eeuwenlang was de Hasseberg een landbouwenclave in het eindeloze veen. Hier de Hasseberg in 1925:

En nu is al dat veen landbouwgebied en moet de Hasseberg teruggegeven worden aan de natuur. Teruggegeven? Hoe ver gaan we terug? Wie weet boerde men daar al wel in de ijzertijd. Die landbouwgrond, waar boeren eeuwenlang op geploeterd hebben, is ook erfgoed.

Nog een mooie heuvel: Boertange. Het woord tange heeft dezelfde etymologie als donk (Raamsdonk). Een tange of donk is een duin dat ouder is dan het veen eromheen en er bovenuit steekt: als het veen nog hoger groeit, zou de donk of tange bedekt raken. Dat duin is uit de laatste ijstijd – 10.000 jaar oud dus, want het veen is daarna begonnen te groeien. Er zijn meer tangen. Ik zie Hanetange. Er liggen natuurlijk ook tangen onder het veen.

Het gigantische veengebied op de grens tussen Groningen, Drenthe en Duitsland werd de Boertang genoemd, naar de enige doorgang bij Boertange. Dat kunnen we mooi zien op de kaart van Sgrooten, rechtsboven. Op die Burtaing, schrijft Sgrooten, en hij laat mooi zien dat het veen in het niemandsland ligt tussen vier gebieden: Benthem, Drenta, Eems (= Hannover), Groningen.

Bij Mussel kom ik nog een Braamberg en een Zandberg tegen aan weerszijden van Semslinie. Ook dit zijn tangen. Sems tekent ze in met rondjes, maar Tideman maakt er slangen met beesten in de buik van:

In 1900 zien we dit:

En nu? De namen bestaan nog. Zandberg is een dorp bij Musselkanaal, en Braamberg is een gehucht. Op AHN zien we dat onze infrastructuur hoger is dan deze bergen. Toch staan ze op alle oude kaarten van dit gebied, dus beide moeten boven het veen uitgestoken hebben, en er groeiden bomen op., men ging erop wonen, men kon erop bouwen. Ze waren vroeger goed zichtbaar dus. Nu zien we niks meer: we vlakken de bijzonderheden in ons land steeds meer uit.

Ook op google streetview zie ik bij Braamberg niets wat op een heuvel of op zand lijkt. Ook op de bodemkaart zie ik niets. Op de geomorfologische kaart lees ik dat hier dekzandwelvingen liggen, dus inderdaad tangen, 10.000 jaar oud.

Het kerkhof en de kerk van Zandberg staan ook op een tange, en die steekt 1,5 meter boven de omgeving uit:

Eigenlijk begrijp ik hier niets van: er was een zandberg in het veengebied. Als dan het veen wordt afgegraven, wordt die berg toch alleen maar relatief hoger? Er zouden zelfs meer bergen onder het veen tevoorschijn moeten komen die door het hoogveen bedekt zijn geweest. Iets klopt er nog niet.

Het hoekpunt in de grens tussen Drenthe en Duitsland bij Emmer-Compascuum (dat betekent samenweiden, daar wil ik me nog in verdiepen ) is ook een berg: de Zwarteberg. Daar was een Duitse ontginningskolonie, en in combinatie met compascuum blijkt dat een boeiend verhaal.

De Zwarteberg is ruim twee meter hoger dan het land eromheen.

En de weg loopt niet recht door de grens over:

Ik kom dit fotootje tegen, en daarop lijkt de berg me hoger dan nu: dit is geen 2 meter toch? Of is dit een foto van een andere Schwartenberg?

Is dat dit helemaal afgegraven? Hee, de Zwarteberg heet in het Duits Schwartenberg, en niet Schwarzenberg. De berg is niet zwart. Ook hier zand uit het Weichselien, een tange dus.

Op de volgende foto zie je de grenspaal, precies in het midden van de foto (google streetview). Een stenen paal met een witte kop. En: links is echt hoger dan rechts.

Zijn er ook jongere bergen? Jazeker. Ik zie twee soorten jongere bergen: ten eerste hoogteverschillen die tevoorschijn kwamen door het afgraven van het veen. Dit zijn tangen die begraven waren. Dit is op het AHN te herkennen omdat de veensloten hier geen rekening mee houden, dus pas na het ontwateren, inklinken en afgraven van het veen kwamen deze hoogteverschillen tevoorschijn. In Zuid-Holland kwamen zo oude rivierlopen (die zanderig zijn) tevoorschijn. Ik zoek op het AHN of ik dit ook zie rond de Runde/Ruiten-Aa (nee) of in het Hollandseveld bij Hoogeveen (ja). Ik bedoel niet die kunstmatige bult naast die kunstmatige plas, maar het bruine gebied daar ten zuiden van.

Daar is onder het veen het oude ijstijdenlandschap uit het Weichselien vandaan gekomen. Wow, ik moet even slikken want dit vind ik leuk! en lees verder in de landschapsbiografie van het Hollandseveld. Volgens die biografie zijn de kuilen op bovenstaande uitsnede uitblazingskommen: ontstaan doordat de wind zand wegwoei tot het grondwater was bereikt en er niets meer te stuiven viel.

Zo zijn we dan tenslotte aan de nieuwste bergen aangekomen: de bergen die wij zelf maken. Op de uitsnede hierboven zie je een kunstmatige bult bij recreatieplas Schoonhoven. Die steekt zo’n tien meter boven de omgeving uit.

Genoeg verwonderd voor vandaag.

Alle afbeeldingen