Steenwijk ligt op de helling van de Steenwijkerkamp en kijkt uit over de lage vallei waarin de Steenwijker Aa stroomt. Hoe vult de gracht zich met water?
De keileembult Steenwijkerkamp sluit als een prop de kom van de Steenwijker Aa bijna af. Steenwijk ligt op de droge westhelling van deze bult waar het dal het smalst is. Dal en heuvels is de Gelderse Vallei in het klein. Meer over het ontstaan van de Steenwijker Heuvelrug en Vallei.
Steenwijk heeft stadsrechten, en aanvankelijk werd de stad verdedigd met wallen. In de 80- jaren durende onafhankelijkheidsoorlog tegen Spanje bleek dat dit niet afdoende was. Twee keer is Steenwijk belegerd. Er moest een gracht komen, lees ik op een informatiebord in de stad op de stadswallen. Een deel van de wallen is goed bewaard gebleven en ze zijn prachtig.
Mij is het onduidelijk hoe de gracht gevuld werd met water, want die ligt hoger dan de rivier in het dal. Ik lees dat de gracht dateert van 1413, en dat hij gevuld werd met een rosmolen ten noordwesten van de stad. Een rosmolen is een rad dat een paard laat draaien. Dag en nacht liep er dus een paard (in ploegendienst) om het water in de gracht op peil te houden. Alleen als er gevaar te duchten was waarschijnlijk.
Dit is Steenwijk in de Atlas van Van Deventer, 1560. Hij werkte voor de Spaanse koning Philips – hij werkte voor onze vijand dus, maar wat zijn we trots op zijn prachtige atlas. Hij tekent de gracht blauw, dus vol water.
Van Deventer tekent in 1542 de ligging van Steenwijk boven de rivier mooi in: geel is hoog en droog, groen is laag en nat. Raar dat hij die rosmolen niet tekent, want zijn kaarten zijn bedoeld om de zwakke en sterke verdedigings- en aanvalsplekken weer te geven, en als je de rosmolen onklaar maakt, staat de gracht in mum van tijd droog en dan kun je hem met je Spaanse leger oversteken. Zeker omdat de gracht dan aan de hoge zanderige kant droog staat, wat sowieso al een fijne plek is om je leger op te stellen.
Dus waar stond die molen? Ik lees in de molendatabase dat hij bij de Woldpoort heeft gestaan, dat is de poort bij de beek. Op de molendatabase staat dat hij is gebouwd voor 1580 en verdwenen na 1580. Nou wil ik hem vinden ook.
Ik zie molens maar die pompen geen water de gracht in. De linker pompt de polder ten westen van Steenwijk droog; de rechter zal een korenmolen zijn. Bovendien zijn het windmolens: een rosmolen heeft geen wieken. Het is een huisje of een afdak met daaronder een tandrad en een paard. Maar je zou wel moeten kunnen zien dat er aan beide zijden water is, hij moet wel tussen de beek en de gracht staan.
Ook op de volgende prent uit 1622 over een van de twee belegeringen geen spoor van een rosmolen tussen de gracht en de beek. Het fascineert me.
Op de volgende prent uit 1626 over dezelfde belegering is de beek en de gracht vergroeid tot een geheel. De gracht zou in een dag moeten leeglopen zo.
Ook in de atlas van Blaeu uit 1649 niets wat wijst op een rosmolen:
Een rosmolen bij de Woldpoort lijkt me niet juist, want dat is te ver benedenstrooms. Ik vermoed dat hij meer naar boven lag waar de beek vlak langs de gracht begint te stromen (elke decimeter die je niet omhoog hoeft te pompen scheelt natuurlijk). Op de volgende kaart zie je het aanvalsplan. De aanvallende legers staan met name bovenop de helling. Als die gracht droog staat, lopen ze zo door.
Op deze kaart met aanvalsplan staat wel het beste op hoe de gracht en de Steenwijker Aa ten opzicht van elkaar liggen. Op de volgende uitsnede links bij dat bolwerk, dat lijkt me wel een goede plek voor de rosmolen. Daar is de Aa namelijk het hoogst.
Op het AHN zie ik een hoogteverschil tussen Steenwijk-hoog in het zuidoosten en Steenwijk-laag in het noordwesten van 6 meter.
Ik ga zelf kijken. Zoals elke stad heeft ook Steenwijk een stadswandeling uitgezet – leuk!
Dit is de gracht in het ZO bij de Onnabrug – de hoge droge kant dus. Op de foto sta ik buiten de stad. Het gaat dus om de hoogte vanaf waar ik zelf sta, en niet de hoogte tegenover me, want dat is de hoge stadswal. Hier kijk ik op dezelfde plek naar het noorden. Links ligt de stad.
Links is indrukwekkend hoog, maar dat is de wal binnen de stad. Het gaat om het hoogteverschil tussen het water en het land buiten de gracht, rechts dus. Toch een meter of 6.
En zo ziet het eruit in het NW even ten noorden van de Woldpoort – geen hoogteverschil aan de buitenkant (=links) rond de stad.
Bij de Woldpoort ligt een schutssluis in de gracht. Ik kijk verbaasd, want een schutssluis betekent dat er hoogteverschil is. Maar de gracht loopt rond; dat kan alleen op een tekening van Escher.
Het informatiebord heldert de mist op: dit is niet de gracht, maar de Steenwijker Aa. De schutsluis is in 1865 gebouwd. In 1932 werd het water gedempt en verdween de schutsluis. Maar ooh wonder, in 2008 werd de wegenstructuur ingrijpend gewijzigd, en toen bleek de oude sluis nog onder het zand te liggen. Het is een goede les.
Dan glimlach ik: het Steenwijker Archief heeft een prachtige kroniek gescand en die scans kan ik inzien en ik kan zoeken op woorden. Top. Ik typ rosmolen in en vang zowaar een vis. In een kroniek uit 1730 staat dit:
1730: Den 28 Januari is op het versoek van Dirk Beusink is geaccordeert aen dezelve de leedige plaetse waarop weleer de rosmolen heeft gestaan om zijn hof te trekken en de mure tusschen beide staende weg te breeken en de openingen waardoor met gaen kan in de hof van de Heer Hubbeling toe te metselen zulks om deze plaetse eeuwiglijk en erffelijk te behouden genieten en bezitten.
In hetzelfde kroniek kom ik bij 1784 nogmaals iets tegen over de gracht en de Aa:
1785 Den 27 meij zijn besteed de drie ophaelsbruggen voor de drie poorten is aengenomen door Pieter Clasen en Johannis Jacobs van de Gordijk tezamen voor 2050 gulden voor houd en arbeidsloon, en is ook besteed de nieuwe duiker voor de Woldpoort loopende uit de grafte in de Aa het houd en arbeidsloon aengenomen door Warner Kroes van de OUdemark voor 690 gulden.
Er lag dus in 1785 een duiker. Maar als de gracht hoger ligt dan de Aa, stroomt de gracht leeg door die duiker. Ik begrijp het nog steeds niet. Is die gracht zo diep gemaakt dat hij op hetzelfde niveau ligt als de Aa en is dat verhaal van de rosmolen onzin? Of is de gracht later uitgediept? In elk geval: nu ligt de Aa en de gracht op hetzelfde niveau.
Ik loop naar de plek waar ik denk dat de rosmolen gestaan zou kunnen hebben.
Ik sta hier op het NW-bolwerk in de stad. Voor me ligt de gracht. Achter de brug ligt de Steenwijker Aa. De brug is er niet voor niets: er is hier een verbinding tussen de gracht en de Aa. Op de volgende foto sta ik op de brug en kijk naar de Steenwijker Aa.
Filmpje:
In de steile helling langs de gracht zie ik sporen van verzakking van de grond. Dat kan best natuurlijk. Ik heb dit ook wel in Frankrijk gezien, maar daar werd gezegd dat koeien dit deden: koeien kunnen niet naar beneden lopen, dus lopen zigzag. Maar op deze hellingen zie ik geen koeien.
Ik geniet van de smeedijzeren hekken in en rond het park van het Huis Rams Woerthe:
Tenslotte koop ik bij de lokale boekhandel een mooi boek over gevelstenen in Steenwijkerland. En daar ga ik zo in lezen.
