In 1670 maakt Isaac van Geelkercken een kaart van de Rijn ter voorbereiding van een bezoek van twee ingenieurs Hudde en Huigens uit Amsterdam die de Gelderse Rijn kwamen inspecteren: die verzandde namelijk, en de steden in Holland hadden daar last van.
Over dit waterbeheer in de 17de eeuw gaat een cluster op mijn blog dat heeft geleid tot mijn boek Zandbanken in de Rijn.
De kaart is 40 cm hoog (plus een extra blaadje aan de rand links in het oosten) en 950 cm lang. Hij bestaat uit twee delen, die in het midden met touwtjes of een houtje met nagels aan elkaar verbonden konden worden. Hij is gemaakt op papier dat op linnen is geplakt. Mij lijkt het veel handiger als Isaac de kaart als een wetsrol had gemaakt in plaats van op te vouwen en een las in het midden met touwtjes…. Ik kan me niet voorstellen hoe Hudde en Huigens deze kaart in een boot hebben kunnen gebruiken.
Afgezien daarvan: het is een schitterende kaart. Ik heb hem in het Gelders Archief in het echt gezien, en wow dat was kikken. Op de kaart is de Rijn afgebeeld vanaf de grens met Duitsland tot aan Vianen waar Zuid-Holland begint. De Gelderse Rijn dus. Het noorden is onder: Isaac keek vanuit Arnhem.
Terug naar de 10-meterkaart van de Rijn. Isaac tekent de Rijn tussen de bandijken, met gedetailleerde aandacht voor zandbanken en kribben in het water, en hanken en strangen in de waarden. Hij tekent met waterogen dus.
NB: in de 17de eeuw maakten ze strikt onderscheid tussen een hank en een strang. Het woord hank is in onbruik geraakt, alles heet nu strang, wat nogal slordig is. Een hank is een oude rivierloop die verlaten is door de rivier en dichtslibt. Een strang is een kwelwatergeul in een uiterwaard, die, omdat kwelwater aangevoerd blijft worden, niet dichtslibt.
Ik denk dat Hudde en Huigens wel onder de indruk waren van de woeste onbeteugelde rivier. De Vecht en de Amstel zijn toch echt wel anders. En ook voor ons 21ste eeuwers is dit een andere wereld.
0012 kaart 650 De Rijn van Schenkenschans tot Rhenen
De oostelijke helft is 39 * 496 cm groot plus een extra blaadje dat links bij Schenkenschans eraan is geplakt. Bij de vlek in het midden van de kaart zit een vouw. Daar zou je de kaart eigenlijk door moeten knippen en onder een hoek aan elkaar plakken. Hier ligt de splitsing tussen de Rijn en IJssel bij Westervoort.
0012 kaart 659 De Rijn van Rhenen tot Vianen
De westelijke helft is 39 * 454 cm groot. In het midden bij de vouw ligt Wijk bij Duurstede. Ook bij die vouw moet je de kaart eigenlijk doorknippen en onder een hoek aan elkaar plakken.
De twee kaarten liggen in het Gelders Archief niet bij elkaar, zie de verschillende archiefnummers. De westelijke helft ligt tussen bouwtekeningen van boten. Dat tweede deel kwam ik puur per toeval tegen toen ik dacht ‘wat voor boot gebruikten die commissarissen eigenlijk als ze zandbanken bekeken?’ Het Gelders Archief verwijst inmiddels in de beschrijving naar de andere helft – en zo wordt dat archief steeds beter, en het is al zo goed!
De kaart in delen
De kaart begint bij Schenkenschans (nu in Duitsland). Geen meter is hier hetzelfde gebleven; het fort Schenkenschans is in de golven van de Rijn verdwenen. Wat een geweld, wat een natuur. Daar is de Millingerwaard een en al orde bij. Onderaan zien we Elten en in het midden Tolhuis, toen op de zuidoever van de Rijn. Bovenaan de brede Waal, van de Rijn is niet zoveel over.
Op het volgende deel zien we Aert, Zevenaar en de Grote Gelderse Middelwaard. Rechtsboven de Waal bij Pannerden
Hier zien we dat het Pannerdens Kanaal tussen de Waal en De Rijn van nature zich al aardig aan het vormen was. Op de zuidoever (= bovenaan) zien we Angeren en Huissen. Op de noordoever Loo.
Dit deel is niet overzichtelijk want in het midden bij de vlek zit een las. Je zou de kaart daar moeten doorknippen en de rechterhelft naar beneden moeten schuiven, want op het linkerdeel zien we de Rijn onder de vlek naar onderen verdwijnen en op het rechterdeel zien we de Rijn linksboven in de hoek aankomen. Op het linkerdeel zien we op de noordoever (onder dus) Westervoort en op de zuidoever Malburgen. Op het rechterdeel zien we de splitsing tussen de Rijn en de IJssel. Rechts nog een stukje van Arnhem en op de zuidoever de Stadswaarden.
Links zien we op de noordoever Arnhem met de schipbrug. Rechts daarvan Rosande en Oosterbeek. Op de zuidoever zien we de waarden bij Driel waarin de stuw van Driel is gebouwd.
Op het volgende deel zien we op de noordoever Doorwerth, Heelsum en Renkum. Op de zuidoever in het midden Heteren.
Op het laatste stuk van de oostelijke kaart links op de noordoever Renkum en in het midden Wageningen. Op de zuidoever links Randwijk en rechts Opheusden. Het eerste deel van de kaart stopt bij het Opheusdense veer.
De tweede helft van de kaart begint op de noordoever met de Blauwe Kamer en de Grebbebeberg, in het midden Rhenen en rechts Remmerden. De grote driehoek op de zuidoever is de Leede en de Marsch bij Kesteren en Lienden.
Op de zuidoever links Ingen, in het midden Eck en Wiel, en rechts Maurik. Op de noordoever Remmerden, Elst en Amerongen.
Op het aansluitende deel Maurik en Rijswijk op de zuidoever. In de grote waard in het midden op de noordoever ligt het watersportcentrum bij Maurik en de stuw van Amerongen. Rechts Wijk bij Duurstede. Net als in de oostelijke helft, zit ook in het midden van deze westelijke kaarthelft een las. De kaart zou je hier door moeten knippen en de twee delen onder een hoek aan elkaar leggen. De uiterwaarden van Rijswijk zijn dus doorgeknipt; dat zijn ze nog steeds, want nu ligt daar het Amsterdam-Rijnkanaal doorheen.
In het midden op de zuidoever Ravenswaaij.
Op het aansluitende stuk op de zuidoever Ravenswaaij en Beusichem, op de noordoever ligt Schalkwijk:
Op het aansluitende stuk zien we op de zuidoever Culemborg.
Het laatste deel van de kaart langs Goilberdingen en Everdingen naar Vianen.
Tijdens mijn studie werkte ik bij een geofysisch onderzoek naar aardolie en aardgas.
Bij heel erg slecht weer schuilden wij in een chauffeursrestaurant.
Hank heet het dorpje.
Nu leer ik van jou waar deze plaatsnaam vandaan komt.
Vrolijke voorjaarsgroet