De Schoonebeekse Grift, Woudenbergse Grift en Leusdergrift

De Woudenbergsegrift en de Leusdergrift zijn delen van de oude Schoonebeekse grift, genoemd naar de man die het kanaal in 1549 gegraven heeft. Nicolaes van Geelkercken tekent in 1628 de Schoonebeekse Grift in tussen de Rode Haan bij Veenendaal tot aan de gracht in Amersfoort rechtsonder in de hoek. Ik wil in dit artikel bekijken wat er nog te zien is van dit kanaal.

Nicolaes schrijft dat de grift verland is, en inderdaad is in zijn tijd, 90 jaar na het graven, de turfwinning in Veenendaal alweer voorbij en de grift buiten gebruik. Dit staat er in het Aardrijkskundig woordenboek (1847) over de Schoonebeekse Grift:

Dat klopt mits je Veenendaal op de Veluwe vindt liggen. De Grift is ouder dan de Slaperdijk en liep in 1628 ten westen langs Woudenberg. Vorige week schreef ik over het ontstaan van de grift, en twijfelde al aan het verhaal van de verlegging door Woudenberg. Nog meer lezen heeft me doen besluiten die hypothese (die niet van mezelf was) van het tracé door Woudenberg te laten vallen – ik heb het stuk van vorige week over het graven van de Schoonebeekse grift dus aangepast.

Wow, ik vind nog een mooie kaart van de grift uit 1651, van Nicolaes van Geelkercken:

Binnenkort ga ik de diverse kaarten van de grift eens bekijken. Vandaag vergelijk ik (voor ik ga fietsen) de kaart uit 1628 met die uit 2023, met een tussenstap in 1902. Laat ik beginnen met het intekenen van de Schoonebeekse grift (donkerblauw), de Luntersebeek (geel) en het huidige Valleikanaal (blauw) op de kaart van Van Geelkercken – met in de hoek nog net de gracht van Amersfoort.

De Gilbert van Schoonenbeecks Grijfft zoals Nicolaes hem noemt begint bij De Rode Haan. Vandaar takten wijken (wijk = veenkanaal) af het veen in.

De Rode Haan werd later een belangrijk punt in de Slaperdijk en De Grebbelinie en daar werden ook een aantal heulen gemaakt om het water door de dijk te voeren. Het punt heet nog steeds De Rode Haan, maar de stuw is vervangen door een balgstuw even bovenstrooms.

Het eerste deel van de Schoonebeekse Grift vanaf de Rode Haan is opgenomen in het Valleikanaal, en daarna loopt hij parallel tussen de A12 en het kanaal. Behalve de Schoonebeekse Grift ligt in dit rare stukje land ook een dijk van de Grebbelinie en staan er kazematten – en als ik daar wil kijken is een groep mannen woeste honden aan het trainen dus ik blijf veilig ver weg.

De twee kanalen kunnen we zien bij de Heuvelsesteeg tussen de spoorlijn en de A12: het Valleikanaal heeft een brug gekregen, maar helaas wordt de Schoonebeekse grift onder de weg door geleid met een duiker. Jammer. Op de foto vooraan de Schoonebeekse grift en in de verte de brug over het Valleikanaal. Links op de foto de A12.

Een eindje verder wordt het leuk. Nicolaes geeft in 1628 aan waar de grift problemen oplevert. Hij tekent bij Ringelpoel een soort afslag van de grift en zet erbij: loopt desen wegh aff. Een eindje verder nog een keer. Op twee plekken verliet het water blijkbaar eigenzinnig de grift en ging zelfstandig op zoek naar de lager gelegen Lunterse Beek. Dit moet het begin van het verlande deel van de Grift zijn geweest in de tijd van Nicolaes: het water was weg. Dit is nu de plek waar het Valleikanaal met een rechte hoek de Schoonebeekse Grift verlaat en de kortste weg naar de Lunterse Beek volgt. Wow, dat had Nicolaes in 1628 al gezien en zo is het 300 jaar later gegraven. Op de volgende kaart teken ik op de kaart van Nicolaes in blauw de Schoonebeekse Grift en in rood het huidige Valleikanaal.

Hier dezelfde plek op Google maps: lichtblauw is het Valleikanaal, donkerblauw de Schoonebeekse Grift.

Ik fiets verder, maar zie niets van de Grift want die ligt aan de andere kant van het spoor. Alleen bij een brug kan ik hem zien:

Ik fiets verder en dan, ja hoor, daar komt hij aan: met een sifon wordt hij onder het spoor door geleid. Het water borrelt op in het gat.

Dit deel op google maps, de sifon heb ik mooi roze gemaakt. Links daarvan een ecoduct over de A12 en de spoorweg.

Nicolaes tekent die hoek niet: tot op de topografische kaart van 1902 ging de Grift hier min of meer rechtdoor, zie de restanten op de volgende kaart. Nicolaes tekent een heul, en schrijft ook daarbij dat het water de wegh afloopt. De Heul zien we terug op de kaart van 1902. Nicolaes noemt dit gebied Ringelpoel, en zo heet het nog steeds. En het is nog altijd nat. Op de volgende kaart zitten we nu in het bos links van het midden.

Iets verderop kunnen we dan eindelijk langs de Grift fietsen. Open land, mooie boerderijen.

En dan komen we bij de brug in de Woudenbergseweg.

We fietsen langs Woudenberg (ik schrijf ‘we’ maar ik ben in mijn uppie hoor, op mijn rode fiets die je zo langzamerhand wel herkent mocht je me onderweg tegenkomen):

Bij Geerestein een Grand Canal. In de verte zien we het kasteel.

De stuw bij Geerestein:

En dan komen we bij De Rode Brug waar de Schoonebeeksegrift in de Luntersebeek stroomt. Dat was vroeger niet zo: Nicolaes tekent dit punt in 1628 als een kruising van de grift en de beek, en zet erbij Cruijsbeeck. (Het noorden ligt hier rechtsonder). Linksboven op het kaartje staat Wouwenbergh en Gerestein.

Een kruising van een kanaal met een beek dus, dat kan, maar dat is niet eenvoudig. De Luntersebeek kan er onderdoor zijn geleid, maar dat denk ik niet want dan was er nu nog wel iets zichtbaar geweest. Waarschijnlijk was het een gelijkvloerse kruising en leidde Schoonebeek het water met een dam in de beek zoveel mogelijk naar zijn grift. toen hij daarmee ophield, was zijn grift zo weer verdwenen, want het water vond zijn weg weer door de Luntersebeek (die hier Heiligebergerbeek heet).

Dit punt in 2023: (ter vergelijking van de kaartjes, de ene uit 1628 en de andere twee, moet je de oude op de kop zien).

Hier komen ze samen bij de Rode Brug, rechts de grift, links komt de Luntersebeek aan. De brugleuningen zijn inderdaad rood. De Schoonebeeksegrift en de Luntersebeek lopen vanaf hier samen verder als de Heiligebergerbeek, maar dat was in de 16de eeuw dus niet zo.

Een foto van de verdwenen grift richting Leusden:

Ik ben zeker verder gefietst maar verdwaalde een beetje in Leusden en wist niet welk water wat was. We volgen de Grift in Leusden op Google maps. In Zuid Leusden ligt de Schoonebeekse grift als klein slootje achter de huizen. Verderop is hij weer groter, stroomt door Leusden-zuid, langs de Hekkersdreef en de Groene Zoom. En daar pak ik hem op deze tocht weer op.

Een deel van de oude Grift ligt verloren in een weiland, maar mooi dat hij is bewaard.

Nicolaes tekent in 1628 een heuveltje met daarop huis Heijligenbergh en daar komen de grift en de Luntersebeek samen. En ja hoor, dat is nog steeds zo. (De oude kaart staat op de kop, het water komt van de bovenkant van de kaart).

Gilbert van Schoonbeecke dacht dat hij hier kon stoppen met graven. Maar helaas, dat ging niet door. Bij Amersfoort lagen buiten de wal bleekvelden, en daar werd het schone water van de beek voor gebruikt. Dus Gilbert moest zijn grift doorgraven naar de gracht. Maar dat deel is echt verdwenen, dus hier bij de Heiligerberg stopt mijn fietstocht langs de grift.

Alle afbeeldingen