Op deze oude kaart uit 1641 staat de Rijn en een stukje land bij Eck en Wiel: waar is dit en waarom is deze kaart gemaakt? Kijk en lees met me mee.
Het noorden is boven. Langs den Rhijn liggen de uuterweerden en daar langs bandijk G. Verder een driehoek-met-snavel t landt van Cornelis van Werckhoven, links daarvan weg DD en rechts weg EE. Links de Ecksesteegh en het Wielse Veer.
Dit is weer echt zo’n nutteloze puzzel waar ik op kik.
English podcast
Het Wielse veer en de uiterwaarden liggen er nog net zo. Alleen de wilgen langs de Veerweg zijn weg.
Het Huis te Wiel staat niet op de kaart, en dat is raar, want daar gaat de kaart over. Maar daar staat de tekst geschreven.
Kan ik deze kaart terugvinden op de topografische kaart? Ja hoor, geen probleem. De weg DD, die met de knik erin, is weg, de rest ligt er nog net zo.
En nu? Er is niets veranderd, behalve dat er een vakantiepark is bijgekomen. Nederland wordt een grote Efteling.
De huidige weg vanaf de bandijk naar het zuiden heet de Ganzert. De kromming heeft te maken met een zandrug in de kronkelwaard van Ingen.
De kaart is gemaakt in opdracht van de buijrmeesteren van Eck en Wiel. Zij voerden een proces tegen Cornelis van Werckhoven die woonde in Huis ter Wiel over het verleggen van een weg. Cornelis was eigenaar van de driehoek tussen de wegen in en woonde in Huis ter Wiel dat ligt waar de tekst is geschreven. Blijkbaar wilde hij geen pottenkijkers en had weg DD omgelegd: zo werd zijn gebied mooi een geheel. De buurmeesteren hadden de kaart laten maken om te laten zien dat de nieuwe route bijna twee keer zo lang was. Nou het mooie: ik schreef net dat weg DD niet terug te vinden is op de kaart uit 1880. Dan snap ik nu al dat Van Werckhoven het proces heeft gewonnen, want de weg is weg.
Namens de boeren uit de omgeving, klagen de buurmeesteren dat Cornelis van Werckhoven weg DD heeft afgesloten en opgegraven. Hij heeft een nieuwe weg gemaakt, EE. De dijkgraaf en heemraden hebben dat weliswaar goedgevonden, maar de buurt is het er niet mee eens. Ze voeren een proces maar verliezen. Cornelis van Werckhoven mag de boel laten zoals hij het aangelegd heeft, wel moet hij er zorg voor dragen dat landerijen geen wateroverlast ondervinden.
Het meest komische vind ik wel dat de buren aankaarten dat de ter inzage legging in de vakantieperiode viel. Ha, dat is in gemeenteland nu nog steeds een vaak opgevoerd excuus als iemand niet op tijd is geweest met indienen van een bezwaar. Maar dat de buren in Wiel daar in 1641 ook last van zouden hebben…… Hier dat stukje in het bezwaar (lastig te lezen? Tja, deze tekst is bijna 400 jaar oud – als je hem hardop leest, wordt het vast duidelijker)
Waer op U Weledele ende W belieft heeft brieven van den 9 Julij te verlenen waer bij den requiranten te lasten gelecht is den ouden wech op haer costen binnen ses daegen wederom te openen, ofte dat den amptman den selven wederom soude doen openen … Van welcken mandement de requiranten niet eer kennisse hebben gecregen dan op den 18 Julij als de vacantien van desen Hove waeren ingegaen.
Door dese directie heeft de gerequireerde gemeent den requiranten te verhinderen om haerluider rechtveerdich beswaer ende redenen van interesse niet tijdelick aen desen Hove te comen verthoonen. Welcks beswaer ende redenen van interesse de requiranten den 22 Julij bij requeste aen desen Hove verthoont hebben, ende U Weledele ende W daer vuijt wel bemerckende dat de requiranten rechtveerdige oorsaecke hadden om te clagen.
Ende niet connende vermits de vacantie int gegeven mandement eenige veranderinge maecken.
De uitspraak
De uitspraak van het Hof heb ik ook gevonden – en daar hoort een mooi verhaal bij (vind ik, dit soort dingen maken deze hobby zo leuk). Uitspraken van deze processen staan heel ergens anders in het Gelders Archief, namelijk in de boeken waar alle uitspraken bij elkaar zijn opgeschreven: de sententies. Die boeken staan op jaar, ik zoek in het boek 1642 – 1644. Voorin staat een inhoudsopgave op voornaam, met voor elke letter een kolom. Dus ik zoek op de C van Cornelis en vind twee sententies, maar niet deze. Dat is balen. Op de volgende uitsnede gaat de bovenste en onderste sententie over een proces dat Cornelis van Werckhoven voerde, de eerste tegen Jan Swem cum suis en de tweede tegen de Erfgenamen van Peter Swem.
Het lampje in mijn hoofd zegt dat ik op de B moet zoeken van de Buijrmeijster, want die was het proces begonnen. En ja hoor, daar staat het, ik moet folio 118 hebben. Op deze uitsnede is het de middelste sententie. Ik maak een sprongetje op mijn stoel. Zo’n moment is zo leuk. Echt, mensen die alleen moderne boeken doornemen, met inhoudsopgaven en een index achterin, of websites waar je in een zoekvak een willekeurige zoekterm kunt intypen en dan komt er wel wat, hebben geen idee. Ik blader (online) door handgeschreven documenten, soms bundels van 1000 bladzijden, op zoek naar een naam of plaats, en dan ineens: hebbes.
En toen kwam de deceptie: folio 118 ontbreekt in het boek. De nummering gaat van 117 naar 119. Na even gebaald te hebben en een kopje koffie klaarde de lucht op: Ik weet niet waarom, maar ik kijk op de volgende folio en zie dat dat ook 119 is. Het nummer 119 zit er twee keer in, maar de teksten zijn verschillend. De klerk heeft in 1642 gewoon een fout in het nummeren van de folios gemaakt, dat zou typisch iets voor mij zijn. Maar hij heeft dat later niet verbeterd, en dat probeer ik altijd wel te doen.
Dus de eerste 119 = 118 en ik heb de sententie gevonden.
Mooi verhaal?
Nou, ik had al verteld dat Cornelis gewonnen heeft maar dat hij wel moest voorkomen dat landerijen wateroverlast zouden krijgen. En daarom is weg DD weg.
Nu erheen, ik ga fietsen.
Het openbare blog gaat verder onder het stuk voor premium abonnees.
Premium abonnees lezen hier de tekst op het kaartje, de aanklacht, de verdediging en de uitspraak van het Hof
Net als de dijkgraaf in 1641 ga ik op ogenschijn. De nieuwe weg die Cornels van Werckhoven heeft laten aanleggen is de huidige weg met de bocht naar rechts. De oude weg ging hier naar links.
Hier kijk ik naar de oude weg (ongeveer). Er ligt nog altijd een dijkje langs een wetering, maar of dat de oude weg is? En of Cornelis deze sloot heeft laten graven om wateroverlast te voorkomen?
En dit is van de andere kant. De knotwilgen in de verte staan langs de nieuwe weg. Links de bandijk langs de Rijn. Hier ergens kwam de oude weg DD op de dijk.
Op de topografische kaarten kunnen we zien dat het terrein van Huis ter Wiel er nog net zo ligt. Hier sta ik bij de toegangspoort van het huidige huis op dat terrein. Rechts zien we de gracht. Op de gevelankers lezen we dat dit huis uit 1841 is.
Mathilde,
Wat heb je weer een leuke vondst gedaan en er een mooi verhaal van gemaakt – vol zelfspot en emotie.