Kaartboek uit 1573 van Zutphen

In 1573 maakt Thomas Witteroos een kaartboek van landerijen bij Zutphen. Zo mooi, geniet met me mee.

De aanleiding om het kaartboek te maken was wat minder mooi: we zitten in de onafhankelijkheidsoorlog tegen Spanje, de 80-jarige oorlog. Koning Philips II had de landerijen die voordien tot de stad Zutphen behoorden geconfisqueerd. Witteroos maakt het boek in opdracht van de Rekenkamer die werkte in opdracht van Koning Philips II. Hij geeft de grootte van de percelen aan en de namen van de pachters: ik neem aan dat het doel was om belasting te heffen dat dan niet meer naar hun eigen stad Zutphen ging maar naar de kas van Koning Philips II.

Maar de kaarten zijn mooi. En meer dan 450 jaar oud.

Dit is het titelblad. Witteroos verwerkt meestal wel ergens een witte roos op zijn tekeningen, en hier ook: midden onderaan. Witteroos was niet alleen kaartenmaker maar vooral tekenaar en schilder, en dat is wel te zien. Hij zal kaarten hebben gemaakt omdat er brood op tafel moet komen.

De tekst:

Register ende inholdt vanden bouck. Alle die landen geverwet met der grawer verwen zijn boulanden. Voorts al dat groen is, dat zijn weijden ende metter geelwe verwen, zijn rijswaerde. Noch hebt ghij hier bij alle die naemen van die pachters; die dit tegenwoordige jaer van 1573 gebruijckt hebben met die wetenschap van die vruchten die daer op gestaen hebben. Gemaeckt doer bevel van mijnen Coninklijke Heeren van zijne Coninklijke Majesteits Rekencamer inden furstendom Gelre ende Graefschap Zutphen bij mij Thomas Witteroos gesworen landtmeter van desen hove gemaeckt nae rechter aerdt der geometerie op zijn mate ende streec der winden. Orcondt mijn eijgen hant Thomas Witteroos.

Dat is ff wennen. geverwet = geverfd, denk ik. grawer verwen = grijze verven en geelwe verwen = gele verven.

Blad 2 vind ik het mooist, maar heeft onderaan waterschade. Dat is jammer, want volgens mij heeft hij daar prachtig de IJssel en Zutphen getekend. Bovenaan een windroos – met een witte roos -, kompas, passer, meetlat. Hij laat twee schalen zien. De bovenste is van de Grote Mars en de helbergen. De onderste is van alle die geemeen stucken.

De kaarten horen twee aan twee bij elkaar. Ik toon ze in paren, want zo zitten ze ook in het boek, en eigenlijk lopen ze door. (Maar zo zijn ze in het digitale archief dus niet gescand).

Kijk op de volgende heeft Witteroos de spoorlijn al ingetekend. En dat in 1573.

Maar nou wil ik weten waar deze landerijen liggen. Ik puzzel op de kaart van De Man en kom tot dit: Ik heb alle nummers een plek gegeven, behalve 75: dat is zo’n klein driehoekje, met als enige aanwijzing een hank. Het zal in de buurt van 73, 74 en 76 liggen in de uiterwaarden.

Een hank is een oude rivierloop. Velen noemen dat een strang, maar dat is een kwelwatergeul. Een hank verlandt, een strang niet.

Nu zet ik topotijdreis op 2024, en dan krijg ik dit: Jammer dat de nummers niet leesbaar zijn, maar toch ben ik apetrots (als je op de afbeelding klikt, zie je een grotere versie en zijn de nummers beter zichtbaar).

Als ik in Zutphen zou wonen, zou ik uitzoeken op welke kaart ik woon en die uitprinten en trots aan de muur hangen. Hopelijk is dat er eentje waarop Witteroos zich heeft uitgeleefd: hij tekent koeien, huizen, zeilboten, bruggetjes. Genieten!

Deze knop leidt rechtstreeks naar de kaarten in het Gelders Archief:

Ik geef geen transcriptie van de teksten op de kaart, ook niet voor premium abonnees: ze zijn goed leesbaar op de afbeeldingen en ze voegen niet veel toe. Maar ik heb wel iets anders: de boekhouding van de betaling van Witteroos door de Rekenkamer van Zutphen van dat jaar. Ach, dat waren maar 250 scans om door te pluizen, zoals altijd zonder index maar wel op volgorde. Ik heb het gevonden, scan 231 en 232. Haha, het blijkt dat de Rekenkamer Witteroos afpoeiert met een veel kleiner bedrag dan hij declareert. Daar is hij nu nog boos om. Hier dat betreffende stukje.

De transcriptie van een bijbehorend stuk voeg ik toe voor premium abonnees.

leeg

Alle afbeeldingen