Munnekezijl en de schans

Kijk, dit is Munnekezijl en De Schans bij de Lauwers. Wat is de geschiedenis hier achter?

De camping op het eiland is geen aanrader; daar heb ik in 2022 een week gekampeerd, in mijn uppie in een tentje tussen de caravans. Deze zomer hebben we op De Rousant bij Zoutkamp gekampeerd, en die camping is top.

Op de legger van het waterschap zien we twee waterlopen in de Lauwers en twee haventjes. Hoe zit dit?

Logischerwijs is de grootste bocht, de linker, de natuurlijke Lauwers. Die lag er al toen men begon te knutselen met water. De nieuwste is de rechte rechter.

OK, van oud naar jong is van links naar rechts dus.

De oudste zijl

De dijk rond het dorp was tot 1876 de zeedijk. Die werd gelegd in 1529. Door die zeedijk bouwde men de eerste Munnekezijl. In de hoek van de zeedijk in het dorp ligt de ijsbaan. De hoek heet Poorthoek – de molen staat daar, en ik vind dat de naam Poorthoek op een poort in de zeedijk wijst. Dat versterkt mijn hypothese. Ten noordwesten van Munnekezijl ligt een prachtige wiel in de zeedijk.

De huidige zijl

In 1539 werd de zijl verplaatst naar de huidige plek. Het is een prachtige keersluis, wel wat vervallen. De linkergeul damde men af, en daar ontstond binnendijks het dorp met een haventje. Wat niet raar is, want bij vloed konden schepen niet de zee op en moesten ze wachten. De herberg deed vast goede zaken, maar nu is hij weg.

De kade

Ik fiets erheen om te zien of er nog iets over is van de kade in het dorp, en ja hoor. Op de foto zie je niks, maar als je de struiken zou wegsnoeien zou je een kade langs water zien. In het water ligt een houten vlonder. Waarom knapt men dit niet op?

De Schans

Dan De Schans. Rond 1580 begint de Nederlandse onafhankelijkheidsoorlog tegen Spanje die maar liefst 80 jaar duurt. De zijl in de monding van de Lauwers moet bewaakt, vandaar dat men een schans opwierp waar militairen konden bivakkeren en uitkijken. Hij is aangelegd door Caspar de Robles, stadhouder van Friesland. Een Staatse schans dus. Daarna werd hij Spaans, toen weer Staats, en daarna verdwijnt hij in de vergetelheid.

Dit is een detail van een kaart van Portier uit 1754. Die kaart wordt een ander verhaal. De schans is dan al weg.

Het dorp

Portier tekent in 1754 een dorpje aan weerszijden van de zijl. Op een kaart uit 1799 zien we de twee halve dorpjes beter:

Van der Aa schrijft rond 1840 onder andere dit over het dorp:

De sluis

In 1882 bouwt Rijkswaterstaat de schitterende kokersluis. Daarvoor snijden ze in de Lauwers de bocht af, en sindsdien ligt de verdwenen schans op een eiland.

Een topper in de baksteenkunst. Zo maakt Rijkswaterstaat geen sluizen meer. Waarom eigenlijk niet, we zijn toch een van de rijkste landen ter wereld? Dan zou ons land toch steeds mooier kunnen worden?

Zo zag het er hier rond 1900 uit. Wat een kaal land. De mensen op de sluis keken uit over eindeloze polders. Ze zagen Zoutkamp en bij helder weer de Martinitoren 20 km verderop. Wij staan tussen bomen, zij zagen de wereld.

De buurschap

Op het zuidelijke deel van het eiland lag dus een half dorp. Verbijsterend is het verschil tussen de kaarten uit 1950 en 2025.

Waar is die buurschap gebleven? Wikipedia weet het antwoord:

Tot in de jaren 1970 was De Schans een dicht bebouwd gebied met onder andere een hotel, maar in 1976 werden bijna alle ongeveer 50 huizen gesloopt met de belofte van de gemeente dat er nieuwe voor zouden komen. Uit onderzoek bleek echter dat de grond te zacht was en er alleen met zeer veel heien woningen konden worden gebouwd, waarop er door de gemeente vanaf werd gezien. In plaats daarvan werd het westelijk deel van De Schans ingericht als park met een hertenkamp en werd er een binnenhaventje aangelegd. In 1985 werd definitief besloten om het gebied een recreatieve functie te geven en werden de genoemde voorzieningen uitgebreid. Sindsdien is er een plek waar boten te water kunnen worden gelaten.

Aan de oostzijde van de weg staan de enige overgebleven twee huizen. Rond 1957 werd hier een pelsdierhouderij (nertsenfokkerij) opgericht, die in 1965 uitgroeide tot een van de grootste van West-Europa. Door toegenomen milieuwetgeving lag de locatie van de nertsenfokker echter in 1995 ineens te dicht bij het dorp. De gemeente gedoogde de locatie nog een aantal jaren, totdat in 2002 de nertsenfokkerij moest sluiten op straffe van een dwangsom van 20.000 euro.

Ik lokaliseer die nertsenfokkerij en ja hoor, ‘mijn’ camping was 20 jaar eerder een van de grootste nertsenfokkerijen van West-Europa.

Ik bezoek het verdwenen dorp. Niets van over, geen maquette, geen informatiebord. Waarom begint niemand hier een theetuin of betere camping? Het is een fantastische plek.

Deze en andere verhalen vind je terug in mijn fietsboek Fietsen rond het Lauwersmeer. Alhoewel, het verhaal van de buurschap en nertsenfokkerij staat er niet in.

Alle afbeeldingen