Laat Paleozoïcum in Nederland

Nederland is gebouwd op de grondstoffen van het Laat Paleozoïcum: steenkool, olie, gas en zout halen we uit gesteenten uit het Devoon, Carboon en Perm.

English podcast

Devoon in Nederland

Rode zandsteen

In het Devoon worden in Nederland en omgeving dikke pakketten zanden, grinden, kleien afgezet: een 8 km (ja je leest het goed, 8 kilometer) dikke laag materiaal van een berggebied in het achterland. In de Ardennen kun je enkele wanden zien, (de steile rode wanden rond Gerolstein zijn jonger). Het is een rode zandsteen: de rode kleur is roest (ijzeroxide) en wijst op warmte: dit zijn zandpakketten van een woestijn. Kleien worden als ze hard worden en onder het gewicht van een paar kilometer zand ingedrukt tot platte leistenen die op daken liggen – maar niet in ons land. Pak een plaatje leisteen, of peuter een stukje rode zandsteenmuur los, en je hebt iets van 400 miljoen jaar oud.

Dolomiet bij Gerolstein

Een bijzondere laag hiertussen is een dikke laag zeebodem: de dolomietwanden van Gerolstein, kalksteen waarbij de Calcium is vervangen door Magnesium. Pak ook een stukje dolomiet en je hebt al drie stukjes steen van 400 miljoen jaar oud.

Grotten van Han

Maar er is meer Devoon in onze buurt: de grotten van Han zijn gevormd in kalksteen uit het Devoon.

Carboon in Nederland

Ardennen

In het Carboon ontstaat het Hercynisch Gebergte. Het Rijnlands Massief  van de Ardennen, Eifel, Sauerland, Harz en dus ook Zuid-Limburg is hier een restant van.

Arduin of Belgisch hardsteen

Terwijl het gebergte zich oprijst om ons heen, rijzen wij mee uit de zee. Het laagland van NW Europa raakt begroeid met moerasbossen. Bomen kunnen wel 40 meter hoog worden. Plantenresten in die moerassen verteren slecht en worden veen, klinken in, worden bruinkool en tenslotte steenkool. De lagen met steenkool zitten tussen dikke lagen donkere kalkstenen die vanwege de kleur kolenkalksteen worden genoemd maar er zit geen kool in.  De kolenkalksteen wordt gewonnen in België en Nederlandse steden liggen er vol mee. Stoepen, vensterbanken en trappen van grijze kalksteen (Arduin of Belgisch hardsteen) vol prachtige witte fossielen. Doe jezelf een lol en ga met je neus op zo’n vensterbank liggen terwijl je met je zakmes een krasje maakt: zwavelgeur stijgt na 300 miljoen jaar opgesloten te hebben gezeten op. Een vers breukvlak is overigens zwart met witte fossielen, maar in de buitenlucht verweert het grijs.

Steenkool

In totaal is de laag tot wel 2 km dik, waarvan maar 4% steenkoollagen zijn. Dat steenkool ligt onder heel Nederland, maar alleen in Zuid-Limburg kunnen we er bij. 50 meter steenkool, dat was dan wel een veenlaag van 1 km dik. Bij het verteren van de planten tot steenkool komt gas vrij, en dat gas is de oorsprong van de gasbel onder Groningen.

Zink

In de kalken zitten ook andere ertsen maar die zijn in Nederland niet gevonden. Wel even ten zuiden van Limburg in het Geuldal waar in het vrijstaatje Moresnet zinkmijnen zijn geëxploiteerd tot het niet meer loonde. Dat het zinkviooltje alleen langs de Geul voorkomt, is ineens logisch. Die zink is vervuiling uit de mijnen en zodra die zink weg is verdwijnt het zinkviooltje ook.

Groeves

Het alleroudste stukje Nederland in het veld zijn een paar lokale groeves bij Cottesen in Zuid-Limburg waar je gesteente uit het Carboon aan kunt raken. De Heimansgroeve aan de Geul in Limburg wordt mooi onderhouden, maar er zijn meer plekjes.

Perm in Nederland

Zout

Uit de Permlagen halen we zout. Maar het Perm zit kilometers diep in de ondergrond, dus hoe kunnen we daarbij? Zout onder druk gedraagt zich als een vloeistof. De bovenliggende lagen zakken weg in het zout en het zout wordt omhoog gedrukt in pijlers die wel 3 kilometer hoog kunnen worden. Uit die pijlers winnen we ons zout door er zoet water in te pompen en zout water omhoog te pompen. Bij Schoonloo reikt zo’n pilaar tot minder dan 100 meter onder het maaiveld, en bij Luneburg in Duitsland komt de pilaar zelfs tot aan de grond. Op de volgende doorsnede door noordoost Nederland zien we de zoutpilaren (beige) omhoog persen.

Aardolie en aardgas

Bij het verdergaande proces van plant-tot-steenkool komt olie en gas vrij en dat stijgt op. Aardolie en gas horen dus bij elkaar, hoewel ook gas zonder aardolie kan ontstaan. Beide dringen zich omhoog in de poriën tussen de zandkorrels van Perm tot het niet meer verder kan. Het gas ligt dan als een bel op de aardolie. Ons gas in Groningen en aardolie bij Schoonebeek zijn beide afkomstig van de moerasplanten uit het Carboon, en zit opgesloten in het Perm.

Serie Het Verhaal van Nederland

Dit is een deel in de serie Het Verhaal van Nederland waarin we in een tijdcapsule de lange geschiedenis van Nederland achterna reizen. Van 21:50 tot 22:38 uur reizen we door het Laat Paleozoïcum.

Alle afbeeldingen