De molenbeken in het Heelsums Beekdal

Ik wil de molenbeken aflopen in het Heelsums Beekdal. Het zijn meerdere gegraven sprengen en goten, de Heelsumsebeek, de Wolfhezerbeek en de Papiermolenbeek.

Ik begin bij de Zwarte Kolk in het bos achter het Bilderberg hotel aan de Wolfhezerweg, want daar begint de hoogste spreng, die van de Papiermolenbeek.

Meer lezen over dit gebied? Lees de Sandr van Wolfheze over de kom tussen de vier stuwwallen van Ede, Reemst, Apeldoorn en Arnhem, met daarin het Renkums Beekdal en het Heelsums Beekdal. Of lees de Serie Het Merckendal waarin we alle zijdalen in het stroomgebied van de Heelsumsebeek in detail bekijken. 

De molenstelsels

Op de volgende AHN-uitsnede de gegraven molengoten met de bijbehorende molens.

Dit zijn:

• blauw = Papiermolenbeek = de papiermolens van Kabeljauw
• wit = Wolfhezerbeek = de molen van Wolfhees
• geel = Rondeelbeek = de gracht bij het Rondeel
• oranje = Heelsumsebeek = de diverse molens bij Heelsum.

Lopen van boven naar beneden

De Zwarte Kolk blijkt een onduidelijke laagte. Even later kom ik bij een sprengkop en die spreng volg ik naar beneden. Ik zie in het bos een oude geelzwarte grenspaal van Bilderberg en verderop grenspalen van Arnhem.

Even verderop zie ik links de grafheuvel die Oude Dril wordt genoemd, en de rest van de duizendjarige den.

Ik ga naar beneden langs de spreng naar het hotel waar de spreng in de tuin is opgenomen. Koffie!

Ik volg de sprengen tot aan de plek met het bankje en de eeuwenoude Wodanseiken.

Bij het bankje waar iedereen even gaat zitten:

Even een detail, kijk met me mee:

Van rechts komen de sprengen van de Papiermolenbeek. Deze molengoot gaat vervolgens rechtdoor naar het westen. Ten noorden daarvan zien we drie sprengkoppen die samen een ander stelsel vormen: de Wolfhezerbeek. Waar dit stelsel begint is een bruggetje, een bankje en staan de Wodanseiken. Wie het daar kent: op het bewuste bankje zie je links van je de diepe Papiermolenbeek (blauw op mijn tekening van de beken), en voor je een wal. Daarachter ligt dit sprengenstelsel van de Wolfhezerbeek (wit op mijn tekening).

Dit is een oude plek, de geschiedenis is voelbaar. Ik voel hoe boeren deze spreng 500 jaar geleden hebben uitgegraven op zoek naar water en er ter bescherming van de zanderige helling jonge eikjes omheen hebben geplant. ‘Papa, mag ik ook een boompje planten, is het hier goed?’ Ik hoor middeleeuwse kinderstemmen en hun vader, lachend met de kleine boompjes met de eikel onderaan in hun handen. De boompjes staan niet netjes in het gelid, eentje staat langs een andere spreng. Nu oude, knoestige onregelmatige eiken, die mee hebben gemaakt hoe de Spanjaarden, Fransen en Duitsers hier kwamen en gingen. Die kunnen vertellen dat reizigers in dit verlaten gebied werden overvallen door schelmen. Dat Wolfhees en de kinderstemmen werden verwoest. Nu wandel ik hier zonder enig probleem.

Kriskras het bos door, op en neer, want dit is een wirwar aan gegraven sprengen. Sommige droog, sommige met water. Vrijwilligers houden de boel netjes, in welk ander land zetten vrijwilligers zich in voor het behoud van 500 jaar oud cultuurlandschap.

Verdwalen kan niet, maar welke spreng ik nou volg? Links de hoge rand van de stuwwal met bovenop de heide, rechts het Kousenhuisje. Of althans de opvolger daarvan, het oude huisje is afgebrand. Hier werden vroeger kousen gewassen voor de inrichting van Wolfheze, in het heldere water van de sprengen. Voorbije tijd.

Het kousenhuisje ligt aan een stukje verharde weg: dit was de kortste weg tussen kasteel Doorwerth en het nieuwe station Wolfheze. Wat een macht: ik wil een korte route naar het station en dus maak ik een rechte weg ernaartoe. Doet er niet toe of er een boerderij  of landerijen in de weg staat: alles is toch van mij. In Wolfheze komt de weg precies bij het station uit, niet de hoofdweg, maar die er vlak naast. In Doorwerth is dit de Kasteelweg.

De gouden beektijden zijn voorbij sinds Vitens bij La Cabine  aan de Amsterdamse Weg uit dit beekdal miljoenen kuub water wegpompt. Mochten ze hiermee stoppen en overgaan op Rijnwater, tja dan ja dan…… Maar nat is de beek zeker.

Ik loop verder langs de beek en kom bij een bruggetje.

Dit is een eeuwenoude oversteekplek. Op de reliëfkaart zie je een groot aantal karresporen. Je kunt ze een heel eind volgen tot voorbij de A50. Denk niet te licht over het oversteken van zo’n klein flutbeekje. Ik heb jaren in Afrika gewoond, en het oversteken van een beek met een SUV moet je kunnen en durven. Dat moet in de Middeleeuwen met wagens en houten wielen een hele onderneming geweest zijn. Als je vast komt te zitten, is het afgelopen met je wagen.

Steeds meer sprengen kabbelen om me heen, tot vlak voor het eind van dit natuurgebied, dat o zo gelukkig door Natuurmonumenten is aangekocht in een grijs verleden, alle sprengen en beken tezamen komen en verder stromen dwars door het land van de Kabeljauw. Een brede beek meanderend door weilanden, schitterend. Wandelaars mogen over het gras verder lopen, gelukkig maar, dat maakt het hier juist zo leuk. Links zie ik de achterkant van kapitale paleizen, waarvan een met een dubbel hek en minstens tien camera’s. Welke BNer woont hier en is hij hier wel eens geweest, achter zijn huis bij deze beek waar nu de dotterbloemen volop bloeien? Enkele stuwtjes met watervalletjes reguleren het grote hoogteverschil, en dan verdwijnt de beek onder de vloer van papierfabriek Schut. Op de oudste kaart die ik kan vinden van dit gebied staat hier al een molen ingetekend.

Vlak voor de A50 komt de beek weer tevoorschijn. In de tijd dat de A50 hier gebouwd werd, had men geen oog voor beken: deze prachtige Heelsumsebeek werd in een duiker gelegd en onzichtbaar verder geleid. Maar gelukkig ziet men dat nu anders en zijn hier mooie bruggen gemaakt met fraai gietijzeren hekwerk met ‘Heelsumse Beek’ erin. Een terecht eerbetoon aan een van de mooiste beken in de omgeving.

Nog een klein eindje kan ik verder langs het beekdal, maar dan raak ik hem even kwijt. Het liefst ga ik langs de beek en dan met de duiker onder de weg door, maar laat maar. Ik volg zo goed en kwaad als dat gaat de rand van de Noordberg, maar kan pas bij de punt de Jufferswaard in alwaar ik mijn beek terugvind. De oude monding is bij de Noordberg, maar er is een nieuwe monding gemaakt helemaal aan het andere einde bij de papierfabriek.

Ik volg de beek tot aan dat eind. Helaas mag ik niet bij de enige echte nieuwe monding komen, maar afgezien daarvan: Deze tocht is puur genieten.

Ik heb ook nog een filmpje gemaakt:

Alle afbeeldingen:

meer lezen?

• boek Veluwe Beken en Sprengen van H. Menke : geschikt voor de salontafel en om steeds weer in te bladeren en van te leren. Gedetailleerde informatie over alle beken en sprengen rond de Veluwe. Absolute top.
• boek De Renkumse en Heelsumse Beekdalen van Ruud Schaafsma: net zo mooi als eerstgenoemd, maar dan uitsluitend over deze twee beekdalen.
• liefhebbersboekje over de Jufferswaard, alleen verkrijgbaar bij De Beken in het Renkums Beekdal