De geschiedenis van het Oranje Nassau’s Oord bij Renkum is lang en begint in de 17de eeuw met een nieuw landgoed de Kortenburg van Willem van Raesfelt.
We kunnen het hem niet meer vragen, maar we voelen aan dat Willem van Raesfelt zijn nieuwe landgoed de Korteberg – ook de Kortenburg – heeft genoemd als contrast met de Langeberg. We maken een mooie wandeling in dit gebied maar eerst duiken we in de geschiedenis.
Willem Van Raesfelt leefde in de 17de eeuw en was vast verre familie van Reinier Van Raesfelt Heer van Middachten, maar in het archief van de familie Van Raesfelt van Middachten wordt onze Willem niet genoemd. Willem was hoofdschout van ‘s Hertogenbosch. Hij kocht echter gronden in de omgeving van Renkum, zoals bossen van het Convent van Renkum nadat dit rond 1590 was onteigend. Daar voegde hij percelen van het domeinbos bij die hij in erfpacht kocht van de Rekenkamer.
Gronden van het Convent
Hij kocht dat gebied niet in een keer. Eerst kocht hij gronden uit de boedel van het Convent van Renkum. Ik vind in het Gelders Archief geen bonnetje van de aankoop van de gronden van het Convent op de Wageningse Berg door Raesfeldt, maar wie weet struikel ik daar nog eens over. Hij kocht de bossen op de Wageningse berg, de Langevoor (waar nu de gebouwen van het ONO staan) en het beekdal.
Nicolaes van Geelkercken heeft op drie kaarten van de Moft het uitbreidende bezit van Van Raesfelt op Rekenkamergronden weergegeven, en in 1649 is zijn landgoed compleet.
Op dat moment bezat Van Raesfelt een groot gebied in het zuidelijke deel van de Moft, zowel in als buiten het domeinbos: ongeveer wat nu het landgoed van het ONO is plus een deel van het bos ten zuiden van de N225. Hij kan als stichter van het huidige landgoed ONO beschouwd worden, ook al komen de huidige grenzen van de twee landgoederen niet overeen.
1640 Eerste erfpacht van de Rekenkamer
Na zijn eerste grondaankopen uit de boedel van het Convent, pacht Van Raesfeldt gronden van de Rekenkamer in de zuidoost hoek van het domeinbos. Hiervan maakt Van Geelkercken in 1640 een kaart. Deze is gemaakt op papier en meet 33 bij 43 cm. Het is een smaakvol ingekleurde kaart die typisch is voor de stijl van Nicolaes.
Linksonder tekent Nicolaes de Rhijnstroom, Rinckum, t Clooster, den Bock en de muel (molen). Rechts kasteel Groensfoort. Links steekt van Renkum naar boven (naar het westen dus) de voorloper van de N225 het beekdal en de berg over naar Wageningen.
Nicolaes bakent gebieden af met een dikke rode en gele lijn. De gebieden die Raesfelt van het Convent van Renkum had gekocht, bakent hij af met geel. Achter de rode baan ligt Des Landschaps Moef, het domeinbos ‘van het Landschap’ dus. Tussen de gele en de rode baan liggen de twee percelen die Van Raesfelt in erfpacht had gekregen van de Rekenkamer: A en B, den Langenbergh door Jr. Raesvelt aen gekoftt. Later werd op het kleinere perceel het huis De Kortenburg gebouwd, en nog later het ONO.
Rechts onderaan schrijft Nicolaes:
Op huijden den 12 Meij des Jaers 1640 heb ick onderschrevene doer last vanden Edelen Rekenkamer des Vorstendom Gelre ende Graafschap Zutphen ten behoeven van Jonkheer Wilhem Rasvelt affgemeten een stuck velts vanden lantschaps Moff gelegen bij Rinckum op Veluwen gelijck dese kaert uijt wijst.
A is een stuck vanden Langenbergh ende was groot 8100 Roeden sijnde 13 Morgen 300 Roeden
B is aen het voorgaende vast met den wegh groot 3000 Roeden sijnde 5 Morgen
In alles achteijn morgen 300 roeden ————— 18 morgen 300 roeden
Gekarteert doer mij Nicolaes van Geelkercken lantmeter des Edelen Hoff van Gelderlant
De walletjes die Nicolaes intekent rond de twee percelen zijn niet meer zichtbaar in het bos, maar wel de wal die Van Raesfelt heeft moeten maken tussen zijn land en het domeinbos – aan zo’n wal waren dan ook grotere eisen verbonden: wiltgraeff bij Jr Raesvelt gemackt – deze wal ligt er nu ruim 380 jaar later nog. Vanaf de Wegh naer Uijttrecht heeft hij een oprijlaan naar zijn huis gemaakt: Nieuwe Allee naer Jr Raesvelts Bouhoven, wat later De Kortenburg zal heten. Tussen de Langenberg A en de Kortenberg B ligt de laan die later Koninginnelaan zal gaan heten, alleen de fraaie Koningslaan, de zichtas vanuit het huis, is van later.
Langs de rode dikke lijn schrijft hij de wiltgraeff bij Jr. Raesvelt gemaeckt. Opvallend dat hij het woord ‘bij’ gebruikt, ik zou het nu als anglicisme afkeuren. Raesvelt moest de gronden die hij had gepacht omwallen. Delen van die wallen kunnen we op het AHN nog terugvinden, dus ik kan de kaart op het AHN intekenen.
Dat breng ik over op de topografische kaart van 2022.
Nicolaes geeft op zijn kaart een schaal in roedes. Een Gelderse roede is 3,8 meter en daarmee kun je alles narekenen en over een nieuwe kaart of het AHN leggen, en dit klopt gewoon. Ongelooflijk dat Nederland niet meer verandert in 380 jaar.
1649 en 1654 Uitbreiding van het landgoed
In 1649 pacht Willem van Raesfelt gronden bij en vergroot zo zijn landgoed. Nicolaes brengt samen met zijn zoon Arnold ook deze gronden in kaart. De kaart is gemaakt op papier en meet 30 bij 40 cm. De kaart heeft een andere tekenstijl dan de vorige, want het is een kopie die in 1686 is gemaakt als stuk bij het proces over de konijnenwarandes. Het origineel is blijkbaar verdwenen.
Op de kaart is het noorden rechts. Links onderin zien we Rinckom, de Harttense Beeck en de molen De Bock (Bokkedijk). Linksbovenin schrijft Nicolaas “Minckenkuijl”; daar ligt nu het stadion op de berg. Rechtsonderin kasteel Grunsfoort.
Het eerdere bezit van Raesvelt in het domeinbos, de Kortenberg en de Langeberg, zijn de twee vierhoeken onderaan (rood omrand, maar dat is nu wat vervaagd). Nu pacht hij de driehoek en de smalle vierhoek (geel omrand) bij.
Nicolaes schrijft:
naer richtinghe end gelegentheijt vande Rinckomse Clooster goederen met groen affgeset ende des lants Moeff met Root afgeteijkent. Voor eerst heeft den Heer Raetsfelt Anno 1640 vande lantschaps Moeff afgegraven den Langen ende Kortenberg geteijkent met de letteren A.B.C.D.E.F.G.H.I.K. ende daerna int jaer 1649 heeft den voorschreven Heer Raetsfelt uijt des lantschaps Moeff den Trijangel aangegraven geteijkent met de letteren B.D.E. en L. gelijck de geele coluer uijt wijst.
[in een perceel staat:] anno 1654 2 november is dit parsoel aff gegraven met M ende N geteijkent.
gecopieert door mij onderschrevene en was onderteickent Nicolaes van Geelkerken lantmeter deses Vorstendoms Gelre en Graafschap Zutphen 1650.
Het gaat om hetzelfde gebied, alleen zijn er twee percelen aan het landgoed van Raesvelt toegevoegd. Ik vul mijn eerdere tekening op het AHN aan met de nieuwe gebieden in groen.
Op een klein stukje diagonaal dwars door het nieuwe bezit na is alles herkenbaar. Ik vermoed dat het stukje wal E-M er nooit is geweest. Waarom zou iemand een wildwal aanleggen tussen twee bospercelen die beide van hem zijn? Hij heeft waarschijnlijk alleen de uitbreiding van een wal voorzien.
Ik breng de tekening over naar topotijdreis:
Waar nu het ONO ligt, stond toen Raesvelts huijs.
Een goed herkenningspunt is punt L links bovenin: dat zijn de grafheuvels bovenop de Wageningse Berg. Hoe ik dat weet? Dat komt doordat Nicolaes op zijn overzichtskaart uit 1649 bij punt L schrijft ‘seven huevels‘.
Die scherpe punt bij de grafheuvels ligt er nog net zo:
Het totale landgoed van Van Raesfelt zien we op deze kaarten niet, want Van Geelkercken tekent alleen de goederen in die Van Raesfelt van de Rekenkamer in erfpacht had gekregen. De gronden die hij uit de boedel van het Convent had gekocht, staan er niet op. Daarvoor kijken we op de overzichtskaart van Van Geelkercken uit 1649, want daarop schrijft hij bij het klif: Den Heer Raesvelts Clijfft eertijts tot Clooster tot Rinckom. Maar dan nog is het beeld niet volledig, want we weten niet wat Van Raesfelt nog meer had gekocht, maar in elk geval dit:
Sorry dat ik stoor. Rechts op deze site staat een doneerknop. Met 3 euro kun je deze site steunen. Voor een kop koffie onderweg voor Geert en mij. Hoeft niet, mag wel.
Er veranderde niets in Nederland zolang met kruiwagen en schop grond verzet werd. Waarom zou je een wal effenen als je bomen wilt planten? Waarom zou je een weg verplaatsen? Pas sinds bulldozers hun alles verpletterende werk doen, verdwijnen oude wallen en paden. Niet alleen onder woonwijken, wegen en industriegebieden, maar ook onder nieuwe natuur. Jammer is dat toch.
Ik teken de kaart uit 1650 in op een actuele topokaart en maak er een fijne wandeling van:
Dat wordt een hoofdstuk in ons nieuwe boek over de Moft.
Meer bijzondere oude kaarten van de Nederveluwe